Bản án 552/2026/DS-PTTranh chấp đất đai đối với đất nông nghiệp để trồng cây lâu năm, đất lâm nghiệp để trồng rừng, đất ở

Sau khi nghiên cứu các tài liệu và chứng cứ có trong hồ sơ, được thẩm tra tại phiên tòa, căn cứ vào kết quả tranh luận tại phiên tòa, lời phát biểu của đại diện Viện kiểm sát, Hội đồng xét xử nhận định:

[1] Về tố tụng: Tòa án nhân dân Khu vực B - Đồng Tháp thụ lý và giải quyết sơ thẩm vụ án “Tranh chấp Chia thừa kế và chia tài sản thuộc sở hữu chung” là đúng quy định tại khoản 2, 5 Điều 26, điểm a khoản 1 Điều 35 và điểm c khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự về quan hệ tranh chấp và thẩm quyền của Tòa án. Sau khi xét xử sơ thẩm, bị đơn bà Lê Thị X và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M, anh Nguyễn Thanh H không thống nhất bản án sơ thẩm nên đã kháng cáo. Việc bà X, anh T1, anh M, anh H kháng cáo vào ngày 22/9/2025 là trong thời hạn kháng cáo theo quy định tại Điều 273 Bộ luật Tố tụng dân sự, nên được xem xét giải quyết theo thủ tục phúc thẩm. Về kháng nghị: Ngày 02/10/2025, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân Khu vực B - Đồng Tháp ban hành Quyết định kháng nghị phúc thẩm số 06/QĐ- VKS-DS kháng nghị toàn bộ bản án sơ thẩm.

Xét thấy, kháng nghị được ban hành trong thời hạn luật định theo Điều 280 Bộ luật Tố tụng dân sự nên được xem xét theo thủ tục phúc thẩm. Tại phiên tòa phúc thẩm, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan anh Nguyễn Minh T1 vắng mặt có đơn yêu cầu xét xử vắng mặt; ông Nguyễn Văn L và bà Nguyễn Thị Bạch T vắng mặt sau khi được Tòa án triệu tập hợp lệ đến lần 11 thứ hai, nên Hội đồng xét xử tiến hành xét xử vắng mặt theo quy định tại Điều 296 Bộ luật Tố tụng dân sự.

[2] Về nội dung: Xét kháng cáo của bị đơn bà Lê Thị X, những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M, anh Nguyễn Thanh H và việc thay đổi kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân Khu vực B - Đồng Tháp. Hội đồng xét xử xét thấy như sau: 2.1. Cụ ông Nguyễn Văn L2 (chết năm 1986) và cụ bà Bạch Thị L1 (chết ngày 19/7/2021) có bốn người con là ông Nguyễn Văn B, ông Nguyễn Văn L, bà Nguyễn Thị Bạch T và bà Nguyễn Thị Tuyết N; đây là những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cụ L2 và cụ L1 theo quy định của pháp luật. Ông Nguyễn Văn B (chết ngày 06/01/2021), hàng thừa kế thứ nhất của ông B gồm bà Lê Thị X và các con là anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M, anh Nguyễn Thanh H. 2.2. Hồ sơ vụ án thể hiện năm 2006 cụ L1 là người trực tiếp kê khai, đăng ký QSD đất thửa 305, diện tích 56,9m2 (OĐT), tờ bản đồ số 38, tọa lạc tại số A, Khu phố B, phường M, tỉnh Đồng Tháp được Ủy ban nhân dân huyện C cấp cho hộ Bạch Thị L1 ngày 19/6/2006 (viết tắt là đất tranh chấp hay đất thửa 305), đất được xác định có nguồn gốc sử dụng từ trước năm 1975. Các đương sự đều thống nhất đất thửa 305 do cụ L2 và cụ L1 cùng quản lý, sử dụng ổn định từ trước năm 1975, không có tranh chấp và không phát sinh việc nhận chuyển nhượng từ người khác.

Do đó, có đủ căn cứ xác định đất tranh chấp được hình thành trong thời kỳ hôn nhân, là tài sản chung của cụ L2 và cụ L1; việc cụ L1 đứng tên kê khai năm 2006 chỉ mang tính chất thủ tục hành chính, không làm phát sinh quyền sử dụng riêng của cụ L1.

Vì vậy, xác định cụ L2 và cụ L1 mỗi người có quyền đối với ½ giá trị QSD đất là phù hợp. 2.3. Đối với căn nhà trên đất thửa 305, theo Quyết định bàn giao nhà đại đoàn kết ngày 22/6/2016 của Ban T4, thị xã C thể hiện căn nhà được cấp cho cụ Bạch Thị L1 từ quỹ “Chăm sóc người già”. Tại cấp phúc thẩm, Tòa án đã tiến hành xác minh đối với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường M là cơ quan kế thừa và xác định hiện nay địa phương không còn lưu giữ hồ sơ liên quan đến kinh phí xây dựng căn nhà ngoài Quyết định bàn giao đã cung cấp. Nên có căn cứ xác định căn nhà là tài sản thuộc quyền sở hữu của cụ L1.

Tuy nhiên, theo lời khai bà Nguyễn Thanh X1 là Chủ tịch Hội người cao tuổi Phường 1 xác định tại thời điểm năm 2016, Hội người cao tuổi Phường 1 có hỗ trợ số tiền 39.000.000 đồng để xây dựng nhà đại đoàn kết cho cụ L1; xác nhận của ông Võ Thành T3 ngày 24/9/2025 thể hiện khi xây dựng nhà cho cụ L1 thì ông B có góp tiền xây dựng thêm; các đương sự thống nhất Hội người cao tuổi chỉ hỗ trợ cho cụ L1 xây dựng nhà 39.000.000 đồng còn lại là đóng góp bổ sung của gia đình, nên theo biên bản định giá tài sản ngày 10/5/2023 xác định giá trị còn lại của căn nhà là 79.181.550 đồng (giá trị còn lại 50%), nên có cơ sở xác định gia đình có đóng 12 góp thêm tiền để xây dựng căn nhà. Việc bị đơn bà Lê Thị X cho rằng gia đình bà có đóng góp thêm tiền 75.000.000 đồng để xây dựng căn nhà nhưng không cung cấp được tài liệu, chứng cứ chứng minh; theo đơn kháng cáo của bà X, anh T1, anh M và anh H chỉ yêu cầu được chia 1/3 giá trị căn nhà tương ứng với số tiền 26.393.850 đồng (79.181.550 đồng/3).

Do đó, để hài hòa quyền lợi của các đương sự, xét yêu cầu này cũng tương xứng với mức đóng góp của ông B, bà X đối với căn nhà.

Vì vậy, khi xác định căn nhà thuộc quyền sở hữu của bà L1 như nêu trên cần xem xét đóng góp của ông B, bà X khi còn chung hộ với cụ L1 vào thời điểm xây dựng để hình thành toàn bộ căn nhà. Cho nên, khi bà N được thừa kế theo di chúc đối với căn nhà thì cần hoàn trả cho bà X, anh T1, anh M, anh H (những người thừa kế của ông B) số tiền 26.393.850 đồng là hợp lý. Từ cơ sở trên, xét đề nghị của Viện kiểm sát xác định phần đóng góp của hộ ông B đối với căn nhà có giá trị là 52.085.623 đồng như nêu trên là chưa phù hợp, đồng thời vượt quá phạm vi kháng cáo của bà X, anh T1, anh M và anh H trong vụ án này (chỉ yêu cầu được chia 1/3 giá trị căn nhà là 26.393.850 đồng), nên chỉ được chấp nhận một phần. 2.4. Đối với di chúc ngày 26/5/2020 của cụ Bạch Thị L1, xét thấy di chúc được lập tại Văn phòng C1 (nay là Văn phòng C1) được thực hiện đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật. Tại thời điểm lập di chúc, cụ L1 có giấy khám sức khỏe tâm thần xác định tình trạng sức khỏe bình thường; việc lập di chúc được thực hiện công khai, tự nguyện, có người làm chứng theo quy định do cụ L1 lớn tuổi không thể tự ký tên. Văn phòng công chứng xác nhận cụ L1 minh mẫn, nhận thức và làm chủ được hành vi khi lập di chúc. Các đương sự cũng không cung cấp được tài liệu, chứng cứ nào chứng minh di chúc vô hiệu.

Do đó, có đủ căn cứ xác định di chúc của cụ L1 là hợp pháp theo quy định tại các Điều 625, 626, 630, 631 và 635 của Bộ luật Dân sự năm 2015.

Tuy nhiên, di chúc chỉ phát sinh hiệu lực đối với phần tài sản thuộc quyền sở hữu của cụ L1. Trong vụ án này, không có đương sự nào yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu, yêu cầu giải thích nội dung công chứng hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại liên quan đến hoạt động công chứng. Theo tiểu mục 3 Mục IV Công văn số 02/TANDTC-PC ngày 02/8/2021 của Tòa án nhân dân tối cao, tùy từng trường hợp Tòa án mới xem xét đưa tổ chức hành nghề công chứng tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Do đó, cấp sơ thẩm không đưa Văn phòng C1 (nay là Văn phòng C1) tham gia tố tụng không làm ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án. 2.5. Đối với phần di sản của cụ Nguyễn Văn L2, Hội đồng xét xử xét thấy cấp sơ thẩm áp dụng Nghị quyết số 02/2004/NQ-HĐTP để xác định toàn bộ di sản trở thành tài sản chung của các đồng thừa kế là chưa phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 về hậu quả pháp lý khi hết thời hiệu yêu cầu chia di sản. Cụ thể: Cụ L2 chết năm 1986, theo quy định chuyển tiếp của pháp luật về thừa kế, đối với trường hợp người chết trước ngày 10/9/1990 thì thời hiệu yêu 13 cầu chia di sản được tính từ ngày 10/9/1990. Đối với bất động sản, thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm; do đó thời hiệu đối với phần di sản của cụ L2 đã hết vào ngày 10/9/2020. Đồng thời, tại khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định khi hết thời hiệu yêu cầu chia di sản thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án và lời trình bày của các đương sự thể hiện tại thời điểm hết thời hiệu vào năm 2020, những người thừa kế trực tiếp quản lý, sử dụng phần đất thuộc di sản của cụ L2 gồm cụ Bạch Thị L1, ông Nguyễn Văn L và ông Nguyễn Văn B.

Do đó, có căn cứ xác định phần di sản của cụ L2 thuộc về ba người gồm cụ L1, ông L và ông B. 2.6. Kết quả định giá tài sản thể hiện tại Biên bản định giá của Hội đồng định giá và Chứng thư thẩm định giá của Công ty Cổ phần G xác định giá đất là 9.296.000 đồng/m², tổng giá trị QSD đất là 528.942.400 đồng và giá trị căn nhà là 79.181.550 đồng. Các đương sự không tranh chấp về kết quả định giá và không có kháng cáo đối với nội dung này nên Hội đồng xét xử có căn cứ sử dụng làm cơ sở giải quyết vụ án. Trong tổng giá trị QSD đất nêu trên, phần thuộc quyền của cụ Nguyễn Văn L2 chiếm ½ giá trị, tương ứng 528.942.400 đồng : 2 = 264.471.200 đồng. Tại thời điểm hết thời hiệu yêu cầu chia di sản, phần di sản này do cụ Bạch Thị L1, ông Nguyễn Văn L và ông Nguyễn Văn B trực tiếp quản lý, sử dụng nên mỗi người được xác định có quyền hưởng giá trị 264.471.200 đồng : 3 = 88.157.067 đồng. Do cụ L1 đã lập di chúc hợp pháp để lại toàn bộ phần tài sản thuộc quyền của mình cho bà Nguyễn Thị Tuyết N, nên bà N được hưởng: ½ giá trị QSD đất thuộc quyền của cụ L1 trong khối tài sản chung vợ chồng là 264.471.200 đồng; giá trị căn nhà còn lại là 52.787.700 đồng (giá trị toàn bộ căn nhà là 79.181.550 đồng – giá trị đóng góp xây dựng nhà của những người thừa kế của ông B là 26.393.850 đồng) và phần giá trị 88.157.067 đồng mà cụ L1 được xác lập quyền đối với di sản của cụ L2 sau khi hết thời hiệu yêu cầu chia di sản, tổng cộng bà N được hưởng giá trị 405.415.967 đồng. Đối với ông Nguyễn Văn L, mặc dù được xác định có quyền hưởng 88.157.067 đồng nhưng ông không yêu cầu bà Nguyễn Thị Tuyết N thanh toán lại phần giá trị này, nên chấp nhận sự tự nguyện của ông L. Bà N có nghĩa vụ hoàn trả cho bà X, anh T1, anh M, anh H (những người thừa kế của ông B) số tiền đóng góp xây dựng nhà là 26.393.850 đồng như phân tích mục 2.3 nêu trên. Đối với phần giá trị 88.157.067 đồng thuộc quyền của ông Nguyễn Văn B, sau khi ông B chết thì thuộc hàng thừa kế thứ nhất của ông B gồm bà Lê Thị X, anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M và anh Nguyễn Thanh H; do 14 các đương sự không yêu cầu phân chia cụ thể nên xác định đây là phần tài sản thuộc sở hữu chung của những người thừa kế của ông B. Đối với yêu cầu độc lập của bà Nguyễn Thị Bạch T, xét thấy có căn cứ chấp nhận một phần yêu cầu xác định thửa đất tranh chấp là tài sản chung của cụ Bạch Thị L1 và cụ Nguyễn Văn L2 như nhận định trên. Đối với yêu cầu chia ½ giá trị QSD đất thuộc phần di sản của cụ Nguyễn Văn L2 để bà T được hưởng một kỷ phần giá trị tài sản, xét thấy không có căn cứ chấp nhận theo phân tích trên. Xét thấy tài sản tranh chấp là nhà và đất gắn liền với nhau, không thể chia hiện vật; đồng thời phần lớn giá trị tài sản thuộc quyền của bà Nguyễn Thị Tuyết N nên cần giao toàn bộ nhà, đất cho bà N quản lý, sử dụng là phù hợp. Bà N có nghĩa vụ thanh toán cho hàng thừa kế thứ nhất của ông Nguyễn Văn B số tiền 88.157.067 đồng; chấp nhận việc ông Nguyễn Văn L không yêu cầu thanh toán phần giá trị ông được hưởng và sự tự nguyện của bà N có nghĩa vụ để ông L được quyền tiếp tục sinh sống trong căn nhà trên đất thửa 305 để tiếp tục quản lý, gìn giữ căn nhà và thờ cúng đến hết đời ông L (đến khi ông L chết). Bà Lê Thị X, anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M và anh Nguyễn Thanh H có nghĩa vụ di dời tài sản thuộc sở hữu của mình để giao trả nhà và đất cho bà Nguyễn Thị Tuyết N. Dành quyền lưu cư cho bà X, anh T1, anh M và anh H thời hạn là 6 tháng khi bản án có hiệu lực pháp luật. 2.7.

Từ những phân tích trên, xét thấy do Tòa án cấp sơ thẩm xác định hậu quả pháp lý khi hết thời hiệu yêu cầu chia di sản của cụ Nguyễn Văn L2 chưa phù hợp quy định tại Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015, nên cần sửa một phần bản án sơ thẩm theo hướng điều chỉnh lại kỷ phần được hưởng của các đương sự cho phù hợp quy định pháp luật.

Do đó, chấp nhận một phần kháng cáo của bà X, anh T1, anh M và anh H; chấp nhận một phần kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân Khu vực B - Đồng Tháp đã được Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Đồng Tháp thay đổi tại phiên tòa phúc thẩm về việc sửa bản án sơ thẩm như nêu trên.

[3] Về án phí: [3.1] Án phí sơ thẩm: Do sửa một phần bản án sơ thẩm nên án phí dân sự sơ thẩm được xác định lại như sau: Bà Nguyễn Thị Tuyết N được hưởng giá trị tài sản 405.415.967 đồng nên phải chịu án phí dân sự sơ thẩm có giá ngạch là 20.216.600 đồng. Ông Nguyễn Văn L được xác định có quyền hưởng giá trị tài sản 88.157.067 đồng nhưng tự nguyện giao lại cho bà Nguyễn Thị Tuyết N, nên vẫn phải chịu án phí dân sự sơ thẩm tương ứng phần giá trị được hưởng là 4.407.853 đồng.

Tuy nhiên, ông L là người cao tuổi và có đơn xin miễn án phí nên được miễn án phí theo quy định pháp luật. 15 Hàng thừa kế thứ nhất của ông Nguyễn Văn B gồm bà Lê Thị X, anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M và anh Nguyễn Thanh H được hưởng chung giá trị tài sản 88.157.067 đồng, nên phải chịu án phí dân sự sơ thẩm có giá ngạch là 4.407.853 đồng. Bà Lê Thị X là người cao tuổi và có đơn xin miễn án phí nên được miễn án phí. Anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M và anh Nguyễn Thanh H mỗi người phải chịu 1.101.963 đồng án phí dân sự sơ thẩm. Đối với yêu cầu độc lập của bà Nguyễn Thị Bạch T về chia phần di sản của cụ Nguyễn Văn L2, mặc dù không được chấp nhận nhưng đây là tranh chấp về chia di sản thừa kế; bà T là người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cụ L2. Theo khoản 7 Điều 27 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, bà T không phải chịu án phí dân sự sơ thẩm đối với phần yêu cầu chia di sản không được chấp nhận. [3.2] Án phí phúc thẩm: Do sửa một phần bản án sơ thẩm nên bà Lê Thị X, anh Nguyễn Minh T1, anh Nguyễn Thông M và anh Nguyễn Thanh H không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm.

[4] Các phần khác của bản án sơ thẩm không có kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực pháp luật từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị.

[5] Đối với quan điểm và đề nghị của Kiểm sát viên tại phiên tòa hôm nay như nêu trên, Hội đồng xét xử xét thấy là có cơ sở một phần, nên được chấp nhận một phần.