Bản án 19/2026/DS-STTranh chấp đất đai đối với đất nông nghiệp để trồng cây lâu năm, đất lâm nghiệp để trồng rừng, đất ở

Căn cứ vào các tài liệu, chứng cứ đã được thẩm tra tại phiên tòa và kết quả tranh tụng tại phiên tòa, ý kiến của Kiểm sát viên, Hội đồng xét xử nhận thấy:

[1] Về thủ tục tố tụng: [1.1] Tranh chấp yêu cầu chia tài sản chung, chia thừa kế giữa Nguyên đơn và Bị đơn thuộc thẩm quyền thụ lý, giải quyết theo thủ tục sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực 12 – Phú Thọ theo quy định tại Điều 26, 35, 39 của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Quá trình giải quyết vụ án, Tòa án đã thực hiện đầy đủ các thủ tục tố tụng thông báo thụ lý, thông báo cho đương sự cung cấp tài liệu, chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tòa án thông báo và mở phiên họp tiếp cận công khai chứng cứ và hòa giải đối với các đương sự. Bị đơn không có yêu cầu phản tố, Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan không có yêu cầu độc lập trong vụ án. [1.2] Về việc vắng mặt của đương sự: 12 Tại phiên tòa ngày 27/5/2026, Bị đơn, Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan vắng mặt, căn cứ Kh 1 Điều 227 của Bộ luật Tố tụng Dân sự Hội đồng xét xử đã quyết định hoãn phiên tòa. Tại phiên tòa ngày 02/6/2026 Bị đơn và những Người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan vắng mặt. Căn cứ Điều 228 Bộ luật Tố tụng dân sự, Hội đồng xét xử tiến hành xét xử.

[2] Về nội dung vụ án: [2.1] Về quan hệ pháp luật tranh chấp và phạm vi giải quyết vụ án: Nguyên đơn ông Quách Tiến C, bà Bùi Thị N khởi kiện yêu cầu chia tài sản chung của các thành viên hộ gia đình đối với quyền sử dụng thửa đất số 06 tờ bản đồ 251 (tờ 90 xã Thạch Yên cũ) diện tích 8742,2m2 tại xóm Mới, xã M Th, tỉnh Phú Thọ và chia thừa kế đối với phần tài sản của bà Bùi Thị T1 trong khối tài sản chung nêu trên. Trong quá trình giải quyết vụ án, các đương sự đã thống nhất được với nhau về nguồn gốc đất, thành viên có quyền sử dụng đất chung, tỷ lệ được chia tài sản, việc phân chia di sản thừa kế và việc tặng cho phần tài sản được chia. Tuy nhiên UBND xã M Th cung cấp thông tin cho rằng một phần thửa đất tranh chấp theo bản đồ 672 thuộc đất cộng đồng xóm Bái Sét nên cần xem xét, xác định quyền sử dụng hợp pháp đối với diện tích đất tranh chấp trước khi giải quyết việc chia tài sản và chia thừa kế. Do vậy, Hội đồng xét xử thấy cần xem xét: Nguồn gốc và quá trình quản lý sử dụng thửa đất tranh chấp; Giá trị pháp lý của Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp cho bà Bùi Thị T1; Việc có hay không căn cứ xác định quyền sử dụng đất của hộ gia đình bà T1 đã bị Nhà nước thu hồi hoặc chuyển thành đất cộng đồng; Căn cứ xác định tài sản chung của các thành viên hộ gia đình và di sản thừa kế của bà Bùi Thị T1. [2.2] Về nguồn gốc và quá trình quản lý sử dụng đất Căn cứ lời khai thống nhất của các đương sự; kết quả xác minh tại địa phương; lời khai của những người làm chứng; tài liệu chứng cứ có trong hồ sơ vụ án, có đủ căn cứ xác định: Bà Bùi Thị T1 cùng con nuôi là ông Quách Tiến C sinh sống tại khu vực chân đồi Đung Cha từ cuối những năm 1960; sau khi ông Quách Tiến C kết hôn với bà Bùi Thị N thì bà N cùng các thành viên trong gia đình khai hoang, phục hóa, canh tác, trồng cây trên khu vực đất đồi Đung Cha ổn định, liên tục từ những năm 1980 đến Ny. Ngày 26/9/1995 hộ gia đình đã có đơn xin cấp đất, kê khai đăng ký quyền sử dụng đất; ngày 30/12/1995 đã được nhà nước giao đất sử dụng, ngày 20/11/1998 UBND huyện Kỳ Sơn, tỉnh Hòa Bình cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số L328995, số vào sổ cấp giấy chứng nhận 03422 QSDĐ/LNKS cho bà Bùi Thị T1 đối với thửa đất số 15 tờ bản đồ số 1 diện tích 29.000m2, mục đích sử dụng đất lâm nghiệp. Quá trình sử dụng đất, do diện tích rộng nên gia đình đã cho các hộ ông Bùi Văn H, ông Bùi Văn L, ông Bùi Văn D sử dụng một phần diện tích; phần diện tích còn lại hiện Ny gia đình quản lý sử dụng thực tế là 8742,2m2 thuộc thửa đất số 13 06 tờ bản đồ 251 theo hiện trạng đo đạc. Các đương sự đều xác nhận quá trình sử dụng đất liên tục, công khai, ổn định; các hộ giáp ranh không có tranh chấp về ranh giới, mốc giới. UBND xã M Th cũng xác nhận hiện chưa có quyết định thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp cho bà Bùi Thị T1. Do đó có đủ căn cứ xác định diện tích đất tranh chấp có nguồn gốc do gia đình bà Bùi Thị T1, ông Quách Tiến C, bà Bùi Thị N khai phá, quản lý sử dụng ổn định lâu dài và đã được Nhà nước cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hợp pháp. [2.3] Về ý kiến của UBND xã M Th cho rằng một phần diện tích đất tranh chấp thuộc đất cộng đồng xóm Bái Sét: Theo hồ sơ giao đất giao rừng năm 1995 do Hạt Kiểm lâm Cao Phong cung cấp, hộ bà Bùi Thị T1 đã được Nhà nước giao tổng diện tích 3,5ha đất lâm nghiệp tại các lô 15, 13 và 125 thuộc xã Yên Thượng, huyện Kỳ Sơn, tỉnh Hòa Bình; trong đó lô số 15 có diện tích 2,9ha tại khu vực đồi Đung Cha. Việc giao đất được thể hiện qua Đơn xin cấp đất ngày 26/9/1995, Biên bản bàn giao đất - giao rừng ngày 30/12/1995 và Biểu tổng hợp giao đất - giao rừng lập ngày 02/11/1995. Trên cơ sở hồ sơ giao đất giao rừng nêu trên, ngày 20/11/1998 UBND huyện Kỳ Sơn đã cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số L328995, số vào sổ cấp GCN 03422 QSDĐ/LNKS cho bà Bùi Thị T1 đối với tổng diện tích 35.000m² đất lâm nghiệp. Theo quy định tại Điều 1 và Điều 2 Luật Đất đai năm 1993, đất đai thuộc sở hữu T2 dân do Nhà nước thống nhất quản lý; Nhà nước giao đất cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài. Như vậy, quyền sử dụng đất của hộ bà Bùi Thị T1 đã được Nhà nước xác lập hợp pháp thông qua việc giao đất và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật. Mặt khác, theo quy định tại Điều 26 và Điều 27 Luật Đất đai năm 1993; Điều 38 Luật Đất đai năm 2003; các Điều 61, 62, 64 và 65 Luật Đất đai năm 2013, quyền sử dụng đất đã được Nhà nước xác lập chỉ bị chấm dứt trong các trường hợp luật định và phải được thực hiện bằng quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền theo trình tự, thủ tục luật định. Đồng thời, theo Điều 28 Luật Đất đai năm 1993; Điều 44 Luật Đất đai năm 2003; Điều 106 Luật Đất đai năm 2013, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp chỉ bị thu hồi hoặc hủy bỏ trong những trường hợp do pháp luật quy định và phải có quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Trong vụ án này, UBND xã M Th xác nhận không có tài liệu nào thể hiện Nhà nước đã thu hồi diện tích đất đã giao cho hộ bà Bùi Thị T1; không có quyết định thu hồi hoặc hủy bỏ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số L328995 ngày 20/11/1998; không có hồ sơ bồi thường, hỗ trợ hoặc bàn giao đất trên thực tế; cũng không có tài liệu nào thể hiện quyền sử dụng đất của hộ bà T1 đã bị chấm dứt theo quy định của pháp luật.

Do đó, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số L328995 vẫn còn nguyên giá trị pháp lý và tiếp tục là căn cứ xác nhận quyền sử dụng đất hợp pháp của hộ gia đình bà Bùi Thị T1. Đối với ý kiến của UBND xã M Th cho rằng theo bản đồ 672 một phần diện tích đất hiện trạng thuộc thửa đất số 371 được ghi nhận là "đất cộng đồng xóm Bái 14 Sét", Hội đồng xét xử thấy rằng: Theo nguyên tắc quản lý nhà nước về đất đai qua các thời kỳ, quyền sử dụng đất của bất kỳ chủ thể nào, bao gồm cả cộng đồng dân cư, đều phải được xác lập trên cơ sở quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền hoặc thông qua việc Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật. Tại thời điểm hộ bà T1 được giao đất và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất năm 1995 - 1998, pháp luật đất đai chưa có quy định về việc giao đất cho cộng đồng dân cư đối với loại đất đang tranh chấp. Đến Luật Đất đai năm 2003, cộng đồng dân cư mới được xác định là một trong những chủ thể sử dụng đất và việc giao đất cho cộng đồng dân cư phải được thực hiện theo quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Các quy định của Luật Đất đai năm 2013 và Luật Đất đai năm 2024 tiếp tục duy trì nguyên tắc này. Như vậy, nếu xác định diện tích đất tranh chấp đã trở thành đất cộng đồng xóm Bái Sét thì phải có căn cứ chứng minh Nhà nước đã thực hiện việc thu hồi quyền sử dụng đất của hộ bà T1 và đồng thời giao hoặc công nhận quyền sử dụng đất cho cộng đồng dân cư theo trình tự, thủ tục luật định.

Tuy nhiên, tại phiên tòa đại diện UBND xã M Th xác nhận: Thửa đất số 371 không có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; không có trong sổ mục kê; không có hồ sơ giao đất cho cộng đồng dân cư; không có hồ sơ quản lý đất đai đối với cộng đồng dân cư; không có tài liệu lưu trữ thể hiện căn cứ hình thành thửa đất; không có tài liệu thể hiện cộng đồng dân cư xóm Bái Sét được Nhà nước giao đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất. Kết quả xác minh tại địa phương còn thể hiện trưởng xóm và những người cao tuổi sinh sống lâu năm tại xóm Bái Sét đều xác nhận từ trước đến Ny không được cơ quan Nhà nước giao quản lý diện tích đất tranh chấp với tư cách đất cộng đồng; không có cuộc họp nào của xóm hoặc của chính quyền địa phương công bố việc giao diện tích đất này cho cộng đồng dân cư quản lý, sử dụng; cộng đồng dân cư cũng chưa từng tổ chức quản lý, khai thác hoặc sử dụng diện tích đất nêu trên với tư cách tài sản chung của cộng đồng. Ngược lại, các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ đều thể hiện kể từ trước thời điểm giao đất giao rừng năm 1995 cho đến Ny, diện tích đất tranh chấp vẫn do bà Bùi Thị T1, ông Quách Tiến C, bà Bùi Thị N và các thành viên trong gia đình trực tiếp quản lý, sử dụng liên tục, công khai và ổn định. Các hộ sử dụng đất liền kề gồm ông Bùi Văn D, ông Bùi Văn H, ông Bùi Văn L đều xác nhận ranh giới, mốc giới sử dụng đất đã được xác lập ổn định từ nhiều năm trước và không có tranh chấp. Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Thạch Yên cũng xác nhận diện tích đất gia đình bà T1 sử dụng tiếp giáp với diện tích đất nhà trường quản lý nhưng không phát sinh tranh chấp về ranh giới. Trước đó, trong vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất giữa ông Quách Tiến C, ông Bùi Văn K với ông Bùi Văn D, các bên cũng đã thống nhất xác định diện tích đất tranh chấp thuộc quyền sử dụng của gia đình ông Ch, ông K và ông D đã đồng ý trả lại phần diện tích lấn chiếm. Như vậy, không những không có căn cứ pháp lý chứng minh Nhà nước đã giao hoặc công nhận quyền sử dụng đất cho cộng đồng dân cư xóm Bái Sét mà 15 thực tế cũng không tồn tại quá trình quản lý, sử dụng đất của cộng đồng dân cư đối với diện tích đất này. T2 bộ quá trình quản lý, sử dụng đất trên thực tế đều do gia đình bà Bùi Thị T1 và các thành viên trong gia đình thực hiện liên tục từ nhiều năm trước cho đến Ny.

Do đó, việc trên dữ liệu bản đồ 672 hoặc hồ sơ kỹ thuật địa chính có ghi nhận thông tin "đất cộng đồng xóm Bái Sét" nhưng không kèm theo bất kỳ căn cứ pháp lý nào về nguồn gốc hình thành, không có hồ sơ giao đất, không có hồ sơ quản lý, không có quá trình sử dụng thực tế của cộng đồng dân cư thì không đủ giá trị pháp lý để làm phát sinh quyền sử dụng đất của cộng đồng dân cư, đồng thời cũng không phải là căn cứ làm chấm dứt quyền sử dụng đất hợp pháp đã được Nhà nước xác lập cho hộ gia đình bà Bùi Thị T1.

Vì vậy, Hội đồng xét xử có đủ căn cứ xác định diện tích đất 8.742,2m² thuộc thửa đất số 06 tờ bản đồ số 251 (tờ 90 xã Thạch Yên cũ) tại xóm Mới, xã M Th, tỉnh Phú Thọ vẫn thuộc quyền sử dụng hợp pháp của hộ gia đình bà Bùi Thị T1 theo Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số L328995 do UBND huyện Kỳ Sơn cấp ngày 20/11/1998. [2.4] Về xác định tài sản chung của các thành viên hộ gia đình: Mặc dù Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cấp năm 1998 đứng tên bà Bùi Thị T1, tuy nhiên căn cứ lời khai thống nhất của các đương sự; quá trình tạo lập, quản lý sử dụng đất; công sức khai phá, canh tác và đóng góp của các thành viên trong gia đình, có đủ căn cứ xác định quyền sử dụng đất là tài sản chung của các thành viên hộ gia đình gồm: Bà Bùi Thị T1; Ông Quách Tiến C; Bà Bùi Thị N; Ông Bùi Văn K; Anh Quách Công T2; Chị Quách Thị M; Anh Quách Minh Q. Việc các đương sự thống nhất xác định mỗi người được hưởng 1/7 giá trị quyền sử dụng đất là hoàn T2 tự nguyện, phù hợp quy định tại các Điều 212, 213 Bộ luật Dân sự năm 2015 nên được chấp nhận. [2.5] Về quan hệ nuôi con nuôi giữa bà Bùi Thị T1 và ông Quách Tiến C; về hàng thừa kế của bà Bùi Thị T1: Căn cứ lời khai thống nhất của các đương sự; kết quả xác minh tại địa phương; lời khai của những người làm chứng và các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án, có đủ căn cứ xác định: Ông Bùi Văn Đ đã chấm dứt việc chung sống với bà Bùi Thị T1 từ Khg năm 1966-1967 và chuyển sang sinh sống với bà Bùi Thị D. Ông Đ và bà T1 không đăng ký kết hôn. Hai người con của ông Đ là ông Bùi Văn T và bà Bùi Thị Đ đều xác nhận từ khi ông Đ rời khỏi gia đình bà T1 thì không còn liên quan đến việc quản lý, sử dụng đất đai, tài sản của bà T1; đồng thời không có yêu cầu gì đối với tài sản đang tranh chấp. Tài liệu do Công an xã Thung Ni và UBND xã M Th cung cấp cũng không thể hiện ông Đ là thành viên hộ gia đình bà T1 tại thời điểm thực hiện giao đất giao rừng năm 1995 và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất năm 1998. Vì vậy Hội đồng xét xử có đủ căn cứ xác định ông Đ không có quyền, nghĩa vụ tài sản đối với diện tích đất đang tranh chấp; các con của ông Đ không có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án này. 16 Ông Quách Tiến C là con đẻ của ông Quách Công T và bà Bùi Thị T. Do bà Bùi Thị T1 không có con nên từ khi ông C được Khg 03 tháng tuổi, ông T và bà T đã tự nguyện cho ông C làm con nuôi bà T1. Sau khi được nhận nuôi, ông C sinh sống liên tục cùng bà T1 từ nhỏ cho đến khi trưởng thành; bà T1 trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc, tổ chức cưới vợ cho ông C; ông C cùng gia đình chăm sóc, phụng dưỡng bà T1 đến khi bà chết năm 2004. Việc nhận nuôi con nuôi được họ hàng, làng xóm và chính quyền địa phương thừa nhận là có thật. Mặc dù việc nhận nuôi con nuôi giữa bà T1 và ông C chưa được đăng ký tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, tuy nhiên việc nhận nuôi con nuôi diễn ra từ năm 1963, trong điều kiện lịch sử, xã hội và nhận thức pháp luật tại địa phương thời điểm đó còn hạn chế; các bên xác lập quan hệ nuôi con nuôi trên cơ sở tự nguyện, ngay tình, phù hợp đạo đức xã hội; cha mẹ đẻ hoàn T2 tự nguyện cho con; người con được bảo đảm việc nuôi dưỡng, chăm sóc và trên thực tế quan hệ mẹ con đã tồn tại ổn định, công khai trong thời gian dài. Theo tinh thần hướng dẫn tại Thông tư số 81/TANDTC ngày 24/7/1981 của Tòa án nhân dân tối cao thì trường hợp việc nuôi con nuôi chưa được đăng ký nhưng “việc nhận nuôi con nuôi là ngay thẳng, cha mẹ đẻ của đứa trẻ hoàn T2 tự nguyện, việc nuôi dưỡng đứa trẻ được bảo đảm” thì được xác định là con nuôi thực tế và “con nuôi và bố mẹ nuôi có quyền thừa kế lẫn nhau”. Đồng thời, tại Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP ngày 20/01/1988 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cũng hướng dẫn: đối với việc nuôi con nuôi xác lập trước khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu Lc, nếu “việc nuôi con nuôi chưa được ghi vào sổ hộ tịch nhưng việc nuôi con nuôi đã được mọi người công nhận và cha mẹ nuôi đã thực hiện nghĩa vụ với con nuôi thì việc nuôi con nuôi vẫn có những hậu quả pháp lý do luật định”. Do đó có đủ căn cứ xác định giữa bà Bùi Thị T1 và ông Quách Tiến C tồn tại quan hệ mẹ nuôi – con nuôi thực tế hợp pháp; ông Quách Tiến C thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà Bùi Thị T1 theo quy định tại Điều 679 Bộ luật dân sự 1995, Điều 676 Bộ luật Dân sự năm 2005. Bà Bùi Thị T1 chết năm 2004 không để lại di chúc; hàng thừa kế thứ nhất của bà T1 gồm ông Quách Tiến C và ông Bùi Văn K. Trong quá trình giải quyết vụ án, ông C tự nguyện nhường T2 bộ phần di sản được hưởng cho ông K. Việc thỏa thuận này là hoàn T2 tự nguyện, không trái pháp luật, không trái đạo đức xã hội nên được Hội đồng xét xử chấp nhận. [2.6] Về việc tặng cho tài sản: Các đương sự: Ông C, bà N, ông K, anh T2, chị M đều tự nguyện tặng cho phần tài sản được chia của mình cho anh Q với điều kiện anh Q tiếp tục phụng dưỡng cha mẹ, chăm sóc ông K và thực hiện việc thờ cúng bà T1, ông K sau này. Xét thấy việc tặng cho tài sản có điều kiện là hoàn T2 tự nguyện, phù hợp quy định tại Điều 457 và Điều 462 Bộ luật Dân sự năm 2015 nên được chấp nhận.

[3] Về án phí và chi phí tố tụng: Anh Quách Minh Q tự nguyện chịu T2 bộ án phí đối với phần tài sản được nhận; ông Quách Tiến C tự nguyện chịu chi phí xem xét thẩm định tại chỗ và 17 không yêu cầu giải quyết nên Hội đồng xét xử ghi nhận sự tự nguyện của các đương sự.

[4] Về quyền kháng cáo: Các đương sự có quyền kháng cáo theo quy định.

[5] Xét ý kiến của đại diện Viện kiểm sát nhân dân khu vực 12 – Phú Thọ tại phiên tòa về việc giải quyết vụ án là có căn cứ và phù hợp với nhận định trên của Hội đồng xét xử nên được chấp nhận.