Bản án 602/2026/DS-PTTranh chấp hợp đồng tín dụng

Sau khi nghiên cứu các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án, được thẩm tra tại phiên tòa, căn cứ vào kết quả tranh luận tại phiên tòa. Hội đồng xét xử nhận định: 12

[1] Về quan hệ tranh chấp và thẩm quyền giải quyết vụ án: Cấp sơ thẩm đã xác định đúng quan hệ tranh chấp và thẩm quyền giải quyết vụ án là đúng quy định pháp luật.

[2] Đơn kháng cáo của đương sự được nộp trong thời hạn luật định quy định tại Điều 273 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Người kháng cáo đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí phúc thẩm nên kháng cáo hợp lệ và được xem xét theo thủ tục phúc thẩm.

[3] Về nội dụng xét kháng cáo : [3.1] Xét kháng cáo của nguyên đơn: Xét kháng cáo của nguyên đơn Ngân hàng Thương mại cổ phần Q yêu cầu sửa bản án sơ thẩm theo hướng chấp nhận yêu cầu xử lý các tài sản thế chấp để thu hồi nợ, Hội đồng xét xử phúc thẩm thấy rằng: Tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ thể hiện giữa Ngân hàng V với ông Phan Thanh H và bà Huỳnh Thị N có ký kết các hợp đồng tín dụng và hợp đồng thế chấp tài sản để bảo đảm nghĩa vụ thanh toán khoản vay. Quá trình thực hiện hợp đồng, ông H và bà N vi phạm nghĩa vụ trả nợ nên Ngân hàng khởi kiện yêu cầu thanh toán số tiền còn nợ và xử lý tài sản bảo đảm. Đối với yêu cầu đòi nợ, cấp sơ thẩm đã chấp nhận và buộc ông H, bà N có trách nhiệm thanh toán toàn bộ số tiền còn nợ cho Ngân hàng. Phần quyết định này không bị kháng cáo, kháng nghị và Hội đồng xét xử phúc thẩm thấy phù hợp với các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án. Đối với yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm, Hội đồng xét xử nhận thấy đây là nội dung có liên quan trực tiếp đến tính hợp pháp của các giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất và giao dịch thế chấp đã được cấp sơ thẩm xem xét đầy đủ. Theo kết quả giải quyết vụ án, các thửa đất số 1696 và 752 được ông Phan Thanh H dùng để thế chấp cho Ngân hàng có nguồn gốc từ các hợp đồng chuyển nhượng giữa ông Lê Văn C và ông Phạm Văn C2.

Tuy nhiên, qua lời khai của các đương sự, tình trạng quản lý sử dụng đất thực tế, giá chuyển nhượng ghi nhận trong hợp đồng và các tài liệu chứng cứ khác có trong hồ sơ, cấp sơ thẩm có căn cứ xác định việc chuyển nhượng này chỉ nhằm che giấu quan hệ vay tài sản giữa ông C và ông C2. Giá chuyển nhượng ghi trong hợp đồng thấp bất thường so với giá trị thực tế của tài sản, trong khi sau khi ký kết hợp đồng ông C và gia đình vẫn tiếp tục quản lý, sử dụng đất ổn định, công khai. Ông Phạm Văn C2 cũng không thực hiện việc nhận đất trên thực tế.

Do đó, việc cấp sơ thẩm xác định các hợp đồng chuyển nhượng giữa ông C và ông C2 là giao dịch giả tạo theo quy định của Bộ luật Dân sự là có căn cứ. 13 Đối với các hợp đồng chuyển nhượng tiếp theo giữa ông Phạm Văn C2 và ông Phan Thanh H, cấp sơ thẩm cũng đã đánh giá toàn diện các tình tiết của vụ án. Mặc dù các bên thực hiện thủ tục sang tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng thực tế tài sản vẫn do người khác quản lý, sử dụng. Bên nhận chuyển nhượng không trực tiếp nhận đất, không kiểm tra đầy đủ hiện trạng sử dụng đất và thỏa thuận giá chuyển nhượng thấp hơn nhiều so với giá trị thực tế của tài sản. Từ đó, cấp sơ thẩm xác định các hợp đồng này vô hiệu là phù hợp với quy định của pháp luật. Đối với thửa đất số 510 đứng tên bà Huỳnh Thị N, tài liệu trong hồ sơ thể hiện việc chuyển nhượng từ bà Phạm Thị L2, ông Lê Văn Đ sang bà Nguyễn Thị Kim H1 và sau đó sang bà N thực chất cũng nhằm bảo đảm cho quan hệ vay tiền. Chính người đại diện theo ủy quyền của ông Phan Thanh H tại phiên tòa sơ thẩm đã thừa nhận các bên có thỏa thuận khi nào bà L2 và ông Đ hoàn trả khoản tiền đã nhận thì sẽ được nhận lại quyền sử dụng đất. Trong suốt thời gian sau khi chuyển nhượng, gia đình bà L2 và ông Đ vẫn trực tiếp quản lý, sử dụng nhà đất. Những tình tiết này là căn cứ để cấp sơ thẩm xác định giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất chỉ là hình thức nhằm che giấu giao dịch vay tài sản và tuyên vô hiệu các hợp đồng chuyển nhượng liên quan. Từ việc các hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất bị tuyên vô hiệu, cấp sơ thẩm tiếp tục xem xét hiệu lực của các hợp đồng thế chấp được ký giữa ông H, bà N với Ngân hàng V. Hội đồng xét xử nhận thấy các tài sản thế chấp đều đang do những người khác trực tiếp quản lý, sử dụng công khai và liên tục. Chính đại diện Ngân hàng cũng xác nhận trong quá trình thẩm định tài sản, nhân viên Ngân hàng có nhìn thấy người khác đang sinh sống trên đất nhưng không xác minh đầy đủ quyền lợi của những người này mà chỉ dựa vào lời trình bày của bên vay. Như vậy, Ngân hàng biết hoặc phải biết về việc có người thứ ba đang quản lý, sử dụng tài sản nhưng không tiến hành kiểm tra, xác minh cần thiết trước khi nhận thế chấp. Do các giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất là vô hiệu nên quyền sử dụng đất của ông H và bà N đối với các tài sản thế chấp không được xác lập hợp pháp. Mặt khác, Ngân hàng cũng không được xác định là bên thứ ba ngay tình.

Vì vậy, cấp sơ thẩm tuyên vô hiệu các hợp đồng thế chấp giữa ông H, bà N với Ngân hàng V là có căn cứ pháp luật và phù hợp với các chứng cứ đã được thẩm tra công khai tại phiên tòa. Khi các hợp đồng thế chấp bị tuyên vô hiệu thì hậu quả pháp lý là giao dịch bảo đảm không làm phát sinh quyền xử lý tài sản của bên nhận thế chấp. Khoản nợ của ông Phan Thanh H và bà Huỳnh Thị N đối với Ngân hàng vẫn tồn tại và 14 vẫn phải được thanh toán theo hợp đồng tín dụng, nhưng đây là khoản nợ không còn được bảo đảm bằng các tài sản nêu trên.

Do đó, Ngân hàng không có quyền yêu cầu phát mãi các tài sản đã được xác định không thuộc trường hợp xử lý tài sản bảo đảm theo quy định của pháp luật. Tại giai đoạn phúc thẩm, Ngân hàng không cung cấp được tài liệu, chứng cứ mới chứng minh các hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất là hợp pháp hoặc chứng minh Ngân hàng là bên thứ ba ngay tình khi nhận thế chấp. Những nội dung kháng cáo chủ yếu là không đồng ý với đánh giá chứng cứ của cấp sơ thẩm nhưng không đưa ra được căn cứ làm thay đổi bản chất vụ án.

Vì vậy, Hội đồng xét xử không có cơ sở chấp nhận yêu cầu kháng cáo của nguyên đơn.

Từ những phân tích trên, có đủ căn cứ xác định cấp sơ thẩm đã đánh giá khách quan, toàn diện chứng cứ, áp dụng đúng các quy định của Bộ luật Dân sự để tuyên vô hiệu các hợp đồng thế chấp và không chấp nhận yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm của Ngân hàng.

Do đó, kháng cáo của Ngân hàng Thương mại cổ phần Q là không có căn cứ chấp nhận, cần giữ nguyên bản án dân sự sơ thẩm về phần quyết định này. [3.2] Xét kháng cáo của ông Phạm Văn C2 yêu cầu công nhận các hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa ông với ông Lê Văn C và giữa ông với ông Phan Thanh H; đồng thời yêu cầu hủy phần bản án sơ thẩm buộc ông hoàn trả cho ông Phan Thanh H số tiền 500.000.000 đồng, Hội đồng xét xử phúc thẩm thấy rằng: Theo các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án, giữa ông Lê Văn C, bà Nguyễn Thị C1 với ông Phạm Văn C2 có xác lập các hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất đối với thửa đất số 1696 và thửa đất số 752.

Tuy nhiên, quá trình giải quyết vụ án, ông C xác định việc ký kết các hợp đồng chuyển nhượng chỉ nhằm bảo đảm cho khoản tiền vay 60.000.000 đồng từ ông C2, không có ý chí thực sự chuyển giao quyền sử dụng đất. Lời trình bày này phù hợp với các tài liệu, chứng cứ khác có trong hồ sơ vụ án. Cấp sơ thẩm đã xác định giá chuyển nhượng ghi nhận trong các hợp đồng chỉ ở mức rất thấp so với giá trị thực tế của quyền sử dụng đất theo kết quả thẩm định giá. Sau khi hoàn tất thủ tục chuyển nhượng, ông C vẫn tiếp tục quản lý, sử dụng đất công khai, liên tục; ông C2 không nhận đất trên thực tế, không thực hiện quyền của người sử dụng đất và cũng không có hành vi quản lý, khai thác tài sản. Những tình tiết này cho thấy việc chuyển nhượng chỉ mang tính hình thức nhằm bảo đảm cho nghĩa vụ vay tiền.

Do đó, cấp sơ thẩm xác định đây là giao dịch giả tạo theo quy định tại Điều 124 Bộ luật Dân sự năm 2015 là có căn cứ. 15 Đối với hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa ông Phạm Văn C2 và ông Phan Thanh H, Hội đồng xét xử nhận thấy tại thời điểm giao kết hợp đồng, các thửa đất vẫn do những người khác quản lý, sử dụng. Ông C2 chưa nhận đất thực tế từ ông C nhưng tiếp tục chuyển nhượng cho ông H. Bản thân ông H cũng không được bàn giao tài sản trên thực tế. Như vậy, đối tượng của giao dịch không được các bên thực hiện theo đúng bản chất của một hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Do các hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất nêu trên bị tuyên vô hiệu nên theo quy định tại Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015, các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Đại diện ông H trình bày ông H đã giao cho ông C2 số tiền 500.000.000 đồng để nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất, ông H giao cho ông C2 bằng tiền mặt có người làm chứng. Tuy nhiên bị đơn không chứng minh được ông C2 nhận 500.000.000 đồng của ông H như ông H trình bày. Theo hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất ký giữa ông C2 và ông H giá trị hợp đồng chuyển nhượng ghi 100.000.000 đồng. Tại phiên tòa phúc thẩm ông C2 chỉ thừa nhận ông xác định ông chuyển nhượng phần đất cho ông H với số tiền 100.000.000 đồng giống như giá trị đã ghi trong hợp đồng, ông H giao cho ông C2 bằng tiền mặt 100.000.000 đồng. Hội đồng xét xử xét thấy do ông H không chứng minh được ông C2 nhận 500.000.000 đồng, ông C2 không thừa nhận có nhận ông H 500.000.000 đồng, ông C2 chỉ thừa nhận 100.000.000 đồng của ông H, nên buộc ông Phạm Văn C2 hoàn trả cho ông Phan Thanh H số tiền 100.000.000 đồng là phù hợp với quy định tại khoản 2 Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015 về hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu. Đây là hậu quả pháp lý tất yếu phát sinh từ việc giao dịch bị tuyên vô hiệu nên không phụ thuộc vào yêu cầu chủ quan của các bên. Mặt khác, theo quy định tại Điều 407 Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng vô hiệu thì việc giải quyết hậu quả pháp lý được thực hiện theo quy định về giao dịch dân sự vô hiệu.

Do đó, khi hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa ông C2 và ông H bị tuyên vô hiệu, cấp sơ thẩm buộc các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận là hoàn toàn phù hợp với quy định của pháp luật.

Từ những phân tích nêu trên, Hội đồng xét xử sửa bản án sơ thẩm, không chấp nhận kháng cáo của nguyên đơn, chấp nhận 01 phần kháng cáo của ông C2 về việc buộc ông C2 trả lại số tiền cho ông H .

[4] Xét quan điểm của đại diện Viện kiểm là phù hợp với nhận định trên của Hội đồng xét xử nên chấp nhận. 16

[5] Về án phí dân sự phúc thẩm: Do kháng cáo của ông C2 được chấp nhận 01 phần nên ông C2 không phải chịu án phí phúc thẩm, tuy nhiên do chấp nhận một phần kháng cáo của ông C2 nên Hội đồng xét xử điều chỉnh lại án phí sơ thẩm đối với ông C2. Do yêu cầu kháng cáo không được chấp nhận nên Ngân hàng phải chịu án phí theo quy định của pháp luật.