Bản án 73/2026/DS-PTCác tranh chấp khác

Sau khi nghiên cứu các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án đã được thẩm tra tại phiên tòa, căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa; sau khi nghe đại diện Viện kiểm sát phát biểu quan điểm, Hội đồng xét xử nhận định: Về thủ tục tố tụng:

[1]. Đơn kháng cáo của nguyên đơn bà Chu Thị T và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Chu Thị H1 là hợp lệ nên được xem xét theo trình tự phúc thẩm.

[2]. Về nội dung: Nguyên đơn bà Chu Thị T khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế của cụ Chu Sỹ M và cụ Luân Thị Đ để lại. Về hàng thừa kế: Cụ Chu Sỹ M chết năm 1970 và cụ Luân Thị Đ chết năm 2018, hai cụ có 05 người con chung gồm: ông Chu Văn C, bà Chu Thị H1, bà Chu Thị T, ông Chu Văn T1 và ông Chu Văn T5, ngoài 05 người con nêu trên, không có con nuôi, con riêng, người thừa kế khác và không có tranh chấp về quan hệ huyết thống. Do vậy, xác định 05 người con của cụ M và cụ Đ là hàng thừa kế thứa nhất của hai cụ. Về di sản của cụ M và cụ Đ: Các đương sự thừa nhận di sản của hai cụ là QSD đất, gồm:

1. Các thửa đã được cấp GCNQSD mang tên cụ Đ năm 1994, gồm các thửa: 94, 105, 205, 202, 206, 78, 79, 82, 83, 84, 85, 88, 89, 198, 108 TBĐ số 6 BĐ 299. Năm 2009, thửa 94 và thửa 206 được cấp đổi thành thửa 619, TBĐ số 4 BĐ ĐC (đất ONT và CLN), GCNQSD vẫn mang tên cụ Đ

2. Các thửa chưa được cấp Giấy chứng nhận QSD mang tên cụ Đ gồm: + Thửa 892, TBĐ số 3 đất RSX đã được cấp GCNQSD mang tên ông T1 và bà T5 năm 2017 + Thửa 971, TBĐ số 3, đất ở nông thôn, diện tích 400m2 đã được cấp GCNQSD mang tên ông T1 và bà T5 năm 2017 10 + Thửa 189, TBĐ số 3, diện tích 5600m2 đất RSX đã được cấp GCNQSD mang tên ông T1 và bà T5 năm 2017 + Thửa 866, TBĐ số 3 diện tích 777m2 đất RSX, chưa được cấp GCNQSD, hiện do ông T5 sử dụng trồng keo từ 2018 + Thửa đất số 190, tờ bản đồ số 3 (bản đồ địa chính), loại đất hàng năm khác, diện tích 251,8m2, chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Hiện trạng ông T1 đã đào ao, thả cá, diện tích ao khoảng 230m2, có xây kè gạch xung quanh ao. + Thửa đất số 191, tờ bản đồ số 3 (bản đồ địa chính), loại đất màu diện tích 128m2 hiện đã được UBND thành phố T cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số vào sổ 00815 cho ông Phạm Quang N1. + Thửa đất số 199, tờ bản đồ địa chính số 3, loại đất cây lâu năm, diện tích 336,8m2, hiện ông T5 đang quản lý, sử dụng. + Thửa đất số 617, tờ bản đồ số 4 (theo bản đồ địa chính chỉnh lý năm 2013), có diện tích theo bản đồ là 144m2, loại đất rừng trồng, chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Trên đất có khoảng 55 cây keo ông C trồng từ năm 2018. + Thửa đất số 663, tờ bản đồ số 4 (theo bản đồ địa chính chỉnh lý năm 2013), có diện tích theo bản đồ là 2812,8m2, loại đất rừng trồng, chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Trên đất có khoảng 500 cây keo ông C trồng từ năm 2018.

[3]. Xét kháng cáo của nguyên đơn bà Chu Thị T và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Chu Thị H1 về nội dung không nhất trí bản án sơ thẩm đình chỉ phần yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn đối với diện tích đất để lại làm nơi thờ cúng, Hội đồng xét xử thấy: Quá trình giải quyết vụ án tại cấp sơ thẩm, nguyên đơn bà Chu Thị T trình bày quan điểm về việc yêu cầu giải quyết chia toàn bộ di sản thửa kế là quyền sử dụng đất của bố mẹ để lại.

Tuy nhiên, tại phiên toà sơ thẩm, biên bản phiên toà thể hiện, bà T rút yêu cầu chia 100m2 đất (70m2 đất thổ cư, 30m2 đất cây lâu năm liền kề) và đề nghị tạm giao cho ông C quản lý, sử dụng để làm nơi thờ cúng (BL 837, 838). Tại phiên toà phúc thẩm, bà T cho rằng biên bản phiên toà phản ánh không đúng ý chí và cách nói của bà. Bà xác định ý chí của bà không phải là rút yêu cầu đối với diện tích 100m2 như bản án sơ thẩm nhận định, bản chất là bà đề nghị để lại 100m2 đất để làm nơi thờ cúng và không chia cho ai về phần đất này nữa. Bị đơn và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cũng thừa nhận nội dung mà bà T trình bày và đều nhất trí ý kiến của bà T về việc để lại một phần diện tích đất làm nơi thờ cúng. Như vậy, việc bà T trình bày rút yêu cầu chia 100m2 đất đã được phản ánh trong biên bản phiên toà sơ thẩm.

Tuy nhiên, Toà án cấp sơ thẩm không làm rõ ý chí của đương sự để giải quyết cho đúng với bản chất của vấn đề. Trong trường 11 hợp này, lẽ ra Hội đồng xét xử sơ thẩm cần hỏi rõ và giải thích cho đương sự hiểu để họ phân biệt giữa việc không yêu cầu giải quyết hay việc đề nghị Toà án giải quyết theo hướng để lại riêng phần diện tích 100m2 cho tất cả những người thừa kế cùng có quyền sử dụng làm nơi thờ cúng hoặc giao phần diện tích đó cho một người đại diện quản lý để làm nơi thờ cúng. Cần phân biệt giữa việc rút yêu cầu, không đề nghị giải quyết với việc đề nghị giải quyết theo hướng như trên. Hội đồng xét xử sơ thẩm đã không làm hết trách nhiệm để các đương sự liên hệ đến quyền, nghĩa vụ của mình dẫn đến việc đương sự kháng cáo và tại phiên toà phúc thẩm, tất cả các đương sự đều nhất trí quan điểm thống nhất cùng để lại diện tích đất như bà T trình bày để làm nơi thờ cúng chung, không thuộc quyền sử dụng của cá nhân người nào hoặc thống nhất giao cho một người đứng tên quản lý để làm nơi thờ cúng và bản chất của vấn đề là các đương sự muốn được công nhận phần diện tích đó làm nơi thờ cúng chung chứ không phải là không yêu cầu Toà án giải quyết.

Do đó, kháng cáo của bà T có cơ sở chấp nhận một phần. Mặt khác, giả thiết ý chí của bà T đúng là rút yêu cầu, không đề nghị Toà án giải quyết trong vụ án này thì việc đình chỉ cũng là không đúng, bởi lẽ, việc rút một phần yêu cầu này vẫn trong cùng một quan hệ pháp luật là chia thừa kế chứ không phải là quan hệ pháp luật riêng nên lẽ ra bản án chỉ nhận định không giải quyết đối với phần diện tích mà đương sự rút yêu cầu chứ không phải là đình chỉ giải quyết như bản án sơ thẩm đã tuyên. Toà án cấp sơ thẩm cần rút kinh nghiệm.

[4]. Xét kháng cáo của bà T và bà H1 không nhất trí xác định hết thời hiệu khởi kiện đối với phần di sản của cụ M, Hội đồng xét xử thấy: Tại Phần I Văn bản số 01/GĐ-TANDTC ngày 05/01/2018 của Tòa án nhân dân Tối cao giải đáp một số vấn đề nghiệp vụ, hướng dẫn về dân sự: “…Đối với trường hợp thừa kế mở trước ngày 10-9-1990 thì thời hiệu khởi kiện chia di sản thừa kế là bất động sản …được tính từ ngày 10-9-1990. Khi xác định thời hiệu khởi kiện chia di sản thừa kế mà thời điểm mở thừa kế trước ngày 01-7-1991 và di sản là nhà ở thì thời gian từ ngày 01-7-1996 đến ngày 01-01-1999 không tính vào thời hiệu khởi kiện đối với trường hợp thừa kế không có người Việt Nam định cư ở nước ngoài…”. Với những căn cứ viện dẫn trên đây, cần xác định thời hiệu khởi kiện đối với di sản của cụ M được tính từ ngày 10/9/1990, trong đó khoảng thời gian 02 năm 06 tháng từ ngày 01-7-1996 đến ngày 01-01-1999 không tính vào thời hiệu khởi kiện nên tổng thời gian nằm trong thời hiệu khởi kiện là 32 năm 06 tháng kể từ ngày 10/9/1990, nghĩa là tính đến hết ngày 10/3/2023 là hết thời hiệu khởi kiện chia di sản thừa kế. Trong trường hợp này, nguyên đơn khởi kiện từ 25/11/2021, quá trình giải quyết vụ án, tất cả các đương sự đều thừa nhận tại thời điểm mở thừa kế của cụ M (thời điểm cụ M chết), trên đất vẫn có ngôi nhà 12 của hai cụ sinh sống nên cần xác định thời hiệu khởi kiện đến hết ngày 10/3/2023 mới hết. Mặt khác, bản án sơ thẩm nhận định: Do nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện đối với phần diện tích đất 100m2 gắn liền với nhà ở của cụ M và cụ Đ, các con của hai cụ đều đồng ý chưa phân chia. Do không giải quyết phần di sản là nhà ở trên đất và phần diện tích đất gắn liền với ngôi nhà này; các đương sự chỉ yêu cầu phân chia di sản thừa kế là bất động sản. Căn cứ khoản 1 Điều 623 của Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện chia di sản thừa kế của cụ Đ vẫn còn, đối với phần di sản thừa kế của cụ M đã hết thời hiệu khởi kiện và tạm giao cho ông C quản lý. Việc nhận định đương sự rút yêu cầu đối với phần đất có nhà ở đồng nghĩa với việc tách phần đó ra, phần diện tích còn lại không có nhà ở nữa nên hết thời hiệu khởi kiện là không đúng. Hơn nữa, bản án không xác định được di sản của cụ M gồm những gì, căn cứ nào để phân định đâu là di sản của cụ M, đâu là di sản của cụ Đ mà chỉ nhận định chung chung như trên. Một mặt xác định hết thời hiệu khởi kiện phần di sản của cụ M nhưng một mặt lại nhận định “Ông C được hưởng di sản thừa kế của cụ M, cụ Đ là quyền sử dụng đất có giá trị 1.063.336.890 đồng...”. Nhận định như vậy đồng nghĩa với việc ông C vẫn được hưởng di sản thừa kế của cả 2 cụ, mâu thuẫn với phần nhận định trước đó. Ngoài ra, tại mục 5.1 (trang 10 của bản án) nhận định về những diện tích ông C đang quản lý và chia cho ông C một số thửa đất cụ thể mà không làm rõ trong số các diện tích đất chia cho ông C thì đâu là phần của cụ M đã hết thời hiệu khởi kiện và đâu là phần được hưởng của cụ Đ. Trong phần quyết định, mục 4 (trang 14), bản án lại tuyên: “Chia di sản thừa kế của cụ Chu Sỹ M và cụ Luân Thị Đ như sau: Giao cho ông Chu Văn C quản lý, sử dụng: 1595.2m2 đất tại thửa số 619 tờ bản đồ số 4, trong đó có 867m2 đất ONT và 728.2m2 đất CLN; 419,1m2 đất lúa tại thửa số 592 tờ bản đồ số 4; 289.7m2 đất ao tại thửa số 620 tờ bản đồ số 4; 1048,9m2 đất rừng tại thửa số 663 tờ bản đồ số 4; 70.6m2 đất rừng tại thửa số 617 tờ bản đồ số 4; Tổng giá trị di sản thừa kế được chia là 1.063.518.700đ (một tỷ không trăm sáu mươi ba triệu năm trăm mười tám nghìn bảy trăm đồng). Ông Chu Văn C và bà Đàm Thị C1 được sở hữu các tài sản trên phần diện tích đất được giao do ông bà tạo dựng”. Việc nhận định và quyết định như trên dẫn đến sự mâu thuẫn, chồng chéo, vừa cho rằng hết thời hiệu khởi kiện phần di sản của cụ M, vừa nhận định và quyết định chia di sản của cụ M và cụ Đ cho ông C mà không phân biệt được đâu là phần di sản hết thời hiệu khởi kiện, không phân chia thừa kế nữa.

Xét thấy, cấp sơ thẩm không làm rõ những nội dung trên và không giải quyết phần di sản của cụ M nên Toà án cấp phúc thẩm không thể khắc phục được vì nếu khắc phục thì sẽ ảnh hưởng đến quyền kháng cáo của các đương sự.

Vì vậy, cần huỷ án sơ thẩm, giao hồ sơ vụ án cho Toà án cấp sơ thẩm giải quyết lại theo thủ tục chung. 13

[5]. Xét kháng cáo của bà T và bà H1 cho rằng bản án sơ thẩm phân chia di sản thừa kế là không công bằng, chia không đều, không khách quan, cụ thể: Chia cho 2 chị em gái vị trí đất không đẹp, không thuận lợi trong khi những người thừa kế là con trai lại được chia toàn bộ vị trí đất đẹp, bản án thiên vị các đồng thừa kế là con trai, Hội đồng xét xử thấy: Do cấp phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm nên không xem xét cụ thể về nội dung này. Khi giải quyết lại vụ án tại cấp sơ thẩm, các đương sự có quyền đề nghị Toà án giải quyết yêu cầu của mình, Toà án sẽ căn cứ vào quy định của pháp luật, hiện trạng và đặc điểm tài sản để phân chia cho phù hợp. Với những phân tích trên đây, xét thấy kháng cáo của bà T và bà H1 là có cơ sở chấp nhận. Để đảm bảo nguyên tắc 02 cấp xét xử và việc thực hiện quyền kháng cáo của đương sự, cần huỷ Bản án dân sự sơ thẩm số 49/2025/DS-ST ngày 15/9/2025 của Tòa án nhân dân khu vực 1 - Thái Nguyên. Giao hồ sơ vụ án cho Tòa án nhân dân khu vực 1 - Thái Nguyên giải quyết lại vụ án theo thủ tục chung.

[6]. Xét đề nghị của đại diện Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thái Nguyên tại phiên tòa là không phù hợp.

[7]. Về án phí: 7.1. Án phí dân sự sơ thẩm: Sẽ được xác định lại khi Toà án cấp sơ thẩm giải quyết lại vụ án. 7.2. Án phí phúc thẩm: Bà T và bà H1 không phải chịu án phí phúc thẩm do kháng cáo được chấp nhận.

[8]. Chi phí tố tụng: Sẽ được xác định lại khi Toà án cấp sơ thẩm giải quyết lại vụ án.