Bản án 106/2026/DSPTTranh chấp về thừa kế tài sản

Về thủ tục tố tụng: [1.]. Đơn kháng cáo của nguyên đơn ông Nguyễn Mạnh T và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Nguyễn Thị N, Nguyễn Thị N1, Nguyễn Thị S, Nguyễn Thị T2 đảm bảo về hình thức và làm trong hạn luật định, được miễn nộp tạm ứng án phí phúc thẩm, nên được xem xét theo trình tự phúc thẩm. [2.]. Về sự có mặt, vắng mặt của đương sự: Tại phiên toà phúc thẩm vắng mặt một số người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, nhưng họ đều đã được triệu tập hợp lệ lần 2 và có đơn xin xét xử vắng mặt, Hội đồng xét xử căn cứ Điều 296 của Bộ luật Tố tụng dân sự tiếp tục xét xử vụ án vắng mặt những người trên.

[3]. Về nội dung tranh chấp và việc thụ lý, giải quyết yêu cầu khởi kiện của đương sự: [3.1.]. Nguyên đơn ông T tại đơn khởi kiện ban đầu ngày 05/7/2022, yêu cầu khởi kiện: “Huỷ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp cho anh Nguyễn Minh T1 đối với thửa đất số 04, tờ bản đồ số 15 (102) và yêu cầu chia di sản thừa kế thửa đất số 04, tờ bản đồ số 15 (102)”. [3.2.]. Ngày 04/02/2026 tại phiên hòa giải ông T có thay đổi nội dung yêu cầu khởi kiện và nộp cho Tòa án Đơn đề nghị thay đổi bổ sung yêu cầu khởi kiện, nội dung khởi kiện thay đổi là: “Yêu cầu huỷ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp cho anh Nguyễn Minh T1 đối với thửa đất số 04, tờ bản đồ số 15 và yêu cầu anh T1 trả lại cho hàng thừa kế thứ nhất của cụ N2, cụ P quyền quản lý, sử dụng thửa đất số 04, tờ bản đồ số 15”. [3.3.]. Những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là những người thừa kế của cụ N2 và cụ P là bà Nguyễn Thị N, bà Nguyễn Thị N1, bà Nguyễn Thị T2, bà Nguyễn Thị S cùng thống nhất với việc thay đổi yêu cầu khởi kiện của ông T tại phiên hòa giải ngày 04/02/2026. [3.4.]. Như vậy, ban đầu ông T khởi kiện “yêu cầu hủy giấy chứng nhận QSD đất và chia di sản thừa kế”. Sau đó, ông T thay đổi yêu cầu khởi kiện “yêu cầu hủy giấy chứng nhận QSD đất và kiện đòi tài sản là quyền quản lý, sử dụng thửa đất số 12 04, tờ bản đồ số 15 để trả lại cho hàng thừa kế thứ nhất của cụ N2, cụ P”. Việc nguyên đơn thay đổi yêu cầu khởi kiện từ yêu cầu chia di sản thừa kế sang yêu cầu buộc bị đơn trả lại quyền quản lý, sử dụng thửa đất mà nguyên đơn cho là di sản của cụ N2, cụ P chưa làm thay đổi đối tượng tranh chấp là quyền sử dụng thửa đất số 04, tờ bản đồ số 15 (102), cũng không làm phát sinh quan hệ pháp luật tranh chấp mới ngoài phạm vi vụ án đã được Tòa án thụ lý. Quyền thay đổi này là quyền của nguyên đơn được quy định tại khoản 2 Điều 71 của BLTTDS, đây không phải trường hợp “vượt quá yêu cầu khởi kiện ban đầu” được quy định tại khoản 1 Điều 244 của BLTTDS như kháng cáo của phía nguyên đơn. Do đây vẫn là tranh chấp thừa kế có liên quan đến quyền sử dụng đất, không phải là tranh chấp đất đai theo Điều 202 Luật Đất đai nên không thuộc trường hợp phải hòa giải tại UBND cấp xã theo quy định tại Điều 202, 203 Luật đất đai năm 2014 và Khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP ngày 05/5/2017 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Tòa án cấp sơ thẩm tiếp tục giải quyết theo yêu cầu khởi kiện đã được sửa đổi, bổ sung là có căn cứ. [3.5.]. Do đối tượng khởi kiện trong vụ án và các vấn đề Tòa án phải giải quyết không thay đổi nên việc Tòa án sơ thẩm tiếp tục giải quyết vụ án theo yêu cầu khởi kiện sửa đổi, bổ sung của ông T, mà không trả đơn và yêu cầu phải hòa giải qua cơ sở là vẫn đảm bảo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, việc tòa án xem xét yêu cầu khởi kiện sửa đổi của ông T, yêu cầu của bà Nguyễn Thị N, bà Nguyễn Thị N1, bà Nguyễn Thị T2, bà Nguyễn Thị S sau phiên họp kiểm tra việc tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải, đồng thời không thông báo việc thay đổi nội dung thụ lý, giải quyết cho các đương sự khác trong vụ án biết là có vi phạm về tố tụng nhưng không dẫn đến phải hủy án như nội dung kháng cáo của phía nguyên đơn. Tuy nhiên vi phạm này cấp sơ thẩm cần nghiêm túc rút kinh nghiệm.

[4]. Về yêu cầu khởi kiện của ông T và yêu cầu của những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Nguyễn Thị N, bà Nguyễn Thị N1, bà Nguyễn Thị T2, bà Nguyễn Thị S. [4.1]. Nguyên đơn và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan yêu cầu đòi tài sản là về việc đòi tài sản là quyền quản lý, sử dụng thửa đất số 04 tờ bản đồ số 15 (102), diện tích 4.480m2 (gồm 600m2 đất ở tại nông thôn, 3.880m2 đất trồng cây lâu năm). Tại phiên tòa phúc thẩm, các đương sự trong vụ án đều thống nhất thừa nhận: Cụ N2 và cụ P được được Hợp tác xã T6 cấp cho thửa đất ở có diện tích khoảng 1.268 m², thời điểm đó chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và cũng không có giấy tờ gì về nhà đất, bố mẹ không ở cùng với người con nào cho đến lúc chết,….ông T3 ở thửa đất liền kề gần đó nên sau khi bố mẹ chết các chị em trong gia đình đã giao cho ông T3 quản lý, trông nom nhà cửa, cây cối trồng trên thửa đất ở của bố mẹ để lại. Trong thời gian quản lý, sử dụng vợ chồng ông T3 phá 13 dỡ toàn bộ nhà cửa, chặt hết cây cối, cây ăn quả trên vườn, trong đó có mấy chục cây mít... và cạp thêm cả những mảnh đất ở xung quanh vào…”. Đây là các tình tiết có thật, được nhiều người cùng biết và cùng thống nhất thừa nhận nên không phải chứng minh theo quy định tại khoản 1 Điều 92 của Bộ luật tố tụng dân sự. [4.2.]. Như vậy, theo sự thừa nhận của các con thì cụ P và cụ N2 được Hợp tác xã T6 giao đất để làm nhà ở là khoảng 1.268m2 đất, quá trình giao cho ông T3 quản lý ông T3 đã cạp thêm đất ở xung quanh vào (theo ông T trong đó còn có cả đất của gia đình ông). Tòa án cấp sơ thẩm chưa làm rõ di sản thừa kế của cụ N2 và cụ P để lại có phải là toàn bộ thửa đất số 04 TBĐ 15 (102) diện tích 4.480m2 hay không? hay chỉ có 1.268m2 như các đương sự đã thừa nhận nêu trên; 1.268m2 đất của các cụ để lại tại vị trí nào trong thửa đất số 04? Gồm các loại đất gì (loại đất ở bao nhiêu m2, đất vườn bao nhiêu m2). Đây là tình tiết mới chưa được cấp sơ thẩm thu thập làm rõ, mà cấp phúc thẩm không thể khắc phục được. Ngoài ra phía nguyên đơn đều xác định: Họ khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế, việc thay đổi yêu cầu khởi kiện cũng là đòi quyền sử dụng đất để chia thừa kế cho các đồng thừa kế. Đây cũng là tình tiết mới phát sinh tại cấp phúc thẩm, cần được Tòa án cấp sơ thẩm tiếp tục làm rõ khi giải quyết lại vụ án. [4.3.]. Mặt khác để giải quyết vụ án, ngoài việc xác định di sản thừa kế để lại là gì? thì cần phải xác định thời hiệu chia thừa kế còn hay hết để từ đó mới có căn cứ xem những người khởi kiện có quyền đối với tài sản yêu cầu hay không? Lời khai của các đương sự thể hiện: Cụ N2 chết ngày 03/6/1986, cụ P chết ngày 10/6/1992, ngoài lời khai này thì các đương sự không có tài liệu chứng cứ nào khác để chứng minh ngày hai cụ chết như họ khai trên là đúng. Bị đơn cho rằng tính từ ngày cụ P chết ngày 10/6/1992, ngày 05/7/2022 (theo dấu công văn đến của Tòa án) ông T làm đơn khởi kiện yêu cầu chia thừa kế, thì thời hiệu khởi kiện chia thừa kế đối với của cụ P đã quá 30 năm, hết thời hiệu khởi kện nên anh T1 đã có đơn đề nghị áp dụng về thời hiệu chia thừa kế. Tòa án cấp sơ thẩm cũng chưa thu thập được các tài liệu chứng cứ để làm rõ vấn đề này. [4.4.]. Việc chưa thu thập đầy đủ các tài liệu liên quan đến hồ sơ địa chính, hồ sơ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho ông T3 vào năm 1993 (do không còn lưu giữ), Tòa án sơ thẩm không tiếp tục xác minh bằng các tài liệu, chứng cứ khác mà lại cho rằng ông T3 và anh T1 đã được cấp GCNQSD đất và sử dụng đất ổn định, công khai, liên tục thời gian dài mà tất cả các đồng thừa kế đều biết và không có ý kiến phản đối hay phát sinh tranh chấp để bác yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, yêu cầu của những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cùng phía với nguyên đơn là chưa chính xác. [4.5.]. Về việc UBND huyện P cấp GCNQSD đất cho ông T3 ngày 20/3/1993 đối với đất thửa số 04, tờ bản đồ số 15 thì thời điểm này theo Pháp lệnh thừa kế năm 14 1990 thì QSD đất không phải là di sản thừa kế. GCNQSD đất cấp cho anh T1 là trên cơ sở hợp đồng tặng cho từ ông T3. Do vậy không có căn cứ để hủy GCNQSD đất cấp cho anh T1. Trường hợp Tòa án chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, yêu cầu của những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cùng phía với nguyên đơn thì các bên có quyền liên hệ cơ quan nhà nước có thẩm quyền để kê khai đăng ký thông tin QSD đất. [4.6.]. Do xuất hiện các tình tiết mới trong vụ án chưa được cấp sơ thẩm thu thập làm rõ, nên việc cấp phúc thẩm sửa án sẽ ảnh hưởng đến quyền kháng cáo của đương sự. Ngoài ra các thiếu sót về việc xác định phạm vi di sản, vị trí, diện tích đất là di sản, thời hiệu khởi kiện, căn cứ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và việc thu thập, đánh giá chứng cứ. Đây đều là những vấn đề cần phải xác minh, thu thập chứng cứ và làm rõ tại cấp sơ thẩm; cấp phúc thẩm không thể bổ sung, khắc phục đầy đủ mà không ảnh hưởng đến quyền thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng của các đương sự.

Vì vậy, thuộc trường hợp phải hủy bản án sơ thẩm để giải quyết lại theo quy định của Điều 310 Bộ luật Tố tụng dân sự.

Do đó, có căn cứ để chấp nhận kháng cáo của nguyên đơn ông Nguyễn Mạnh T và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bà Nguyễn Thị N, Nguyễn Thị N1, Nguyễn Thị S, Nguyễn Thị T . Hủy bản án dân sự sơ thẩm 09/2026/DSST ngày 16/3/2026 của Toà án nhân dân khu vực 2 - Thái Nguyên, giao hồ sơ về cho Tòa án Khu Vực 2 giải quyết lại vụ án. Khi giải quyết lại vụ án, Tòa án cấp sơ thẩm cần xác định đầy đủ phạm vi di sản, vị trí và loại đất là di sản (nếu có); làm rõ thời điểm mở thừa kế, thời hiệu khởi kiện, căn cứ và trình tự cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đồng thời đánh giá toàn diện các tài liệu, chứng cứ do các đương sự cung cấp và chứng cứ do Tòa án thu thập trước khi quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu khởi kiện. [5.]. Quan điểm tranh luận của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn đề nghị Hủy bản án sơ thẩm 09/2026/DSST ngày 16/3/2026 của Toà án nhân dân khu vực 2 - Thái Nguyên do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng không được Hội đồng xét xử chấp nhận như đã phân tích tại mục [3.] nêu trên. [6.]. Quan điểm của đại diện Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thái Nguyên tại phiên tòa phúc thẩm là phù hợp, cần được chấp nhận. [7.]. Về án phí: [7.1.]. Về án phí sơ thẩm: Do hủy án sơ thẩm nên án phí sơ thẩm sẽ được giải quyết trong quá trình giải quyết lại vụ án. [7.2.]. Án phí phúc thẩm: Do hủy án sơ thẩm nên người kháng cáo không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm.