Bản án 14/2026/DS-PTTranh chấp về thừa kế tài sản

[1] Về tố tụng: Kháng cáo của nguyên đơn bà Ngô Minh T, bị đơn anh Nguyễn Tiến Đ và Kháng nghị của Viện trưởng VKSND khu vực 6 được thực hiện trong thời hạn luật định nên được xem xét theo trình tự phúc thẩm.

[2] Xét nội dung vụ án, nội dung kháng cáo, nội dung kháng nghị thấy: [2.1] Về thời điểm mở thừa kế và thời hiệu chia thừa kế: Căn cứ Giấy xác nhận việc thi hành án tử hình số 03/2021/GXN ngày 25/11/2021 của Hội đồng thi hành án tử hình Toà án nhân dân tỉnh Quảng Ninh đối với ông Nguyễn Tiến P1 có căn cứ xác định ông P1 chết ngày 25/11/2021.

Do đó, theo quy định tại Điều 623 BLDS việc chia thừa kế vẫn còn thời hiệu. 15 [2.2] Về xác định hàng thừa kế, người thừa kế: Bản án sơ thẩm xác định những người thừa kế theo pháp luật của ông P1 được xác định thuộc hàng thừa kế thứ nhất gồm: bà Ngô Minh T, anh Nguyễn Tiến P, anh Nguyễn Tiến Đ, chị Nguyễn Thị Phương T5, chị Nguyễn Thị Phương T6, Nguyễn Thị Minh A, Nguyễn Thị Tú A1. Tuy nhiên HĐXX thấy cấp sơ thẩm còn có các vi phạm nghiêm trọng như sau:

Thứ nhất, đối với chị Nguyễn Thị Minh A và Nguyễn Thị Tú A1, sinh ngày 20/02/1996, trước khi ông Nguyễn Tiến P1 và bà Ngô Minh T đăng ký kết hôn (ngày 24/11/1999). Quá trình giải quyết vụ án, bị đơn anh Nguyễn Tiến Đ thừa N2 chị Minh A và chị Tú A1 là con chung của ông P1 và bà T nhưng sau đó khẳng định chị Minh A và chị Tú A1 không phải là con của ông P1. Trong hồ sơ vụ án không có Giấy khai sinh, không có tài liệu, chứng cứ nào thể hiện quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng hợp pháp giữa ông P1 với hai người này. Việc xác định tư cách người thừa kế khi chưa được chứng minh về quan hệ cha – con theo quy định của pháp luật là chưa đủ có căn cứ, vi phạm nguyên tắc thu thập, đánh giá chứng cứ quy định tại Điều 97 và Điều 108 Bộ luật Tố tụng dân sự, làm ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định đúng và đủ hàng thừa kế.

Thứ hai, tại Quyết định thi hành án tử hình đối với ông Nguyễn Tiến P1, trong đó chỉ ghi nhận thông tin về cha là ông Nguyễn Văn N3 (đã chết) và mẹ là bà Vũ Thị H5, nhưng không thể hiện bà Vũ Thị H5 còn sống hay đã chết.

Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm không tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ làm rõ bà H5 chết thời điểm nào để xác định chết trước hay sau ông P1 là chưa đảm bảo chứng cứ cho việc chia di sản thừa kế.

Thứ ba, tại Biên bản làm việc ngày 21/6/2024, anh Nguyễn Tiến Đ đã cung cấp cụ thể họ tên, ngày sinh và địa chỉ cư trú ở nước ngoài của chị Trần Thị T7 (Thu B), sinh ngày 22/01/1980, địa chỉ: D G, B, M, Vương quốc A. Đây là thông tin đủ căn cứ để Tòa án thực hiện việc xác minh, thu thập chứng cứ và triệu tập người liên quan… theo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm chỉ ban hành văn bản yêu cầu anh Đ cung cấp tài liệu chứng minh chị Trần Thị T7 là con đẻ hoặc con nuôi của ông P1, mà không thực hiện việc xác minh địa chỉ, không áp dụng thủ tục ủy thác tư pháp theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự để làm rõ nhân thân, quan hệ huyết thống và ý kiến của người này. Việc không thực hiện xác minh trong khi đã có địa chỉ cụ thể ở nước ngoài là chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm thu thập chứng cứ của Tòa án, dẫn đến nguy cơ bỏ sót người thừa kế. Từ các phân tích nêu trên, Hội đồng xét xử phúc thẩm nhận thấy Tòa án cấp sơ thẩm đã xác định hàng thừa kế khi chưa làm rõ đầy đủ quan hệ huyết 16 thống, nhân thân của những người được coi là người thừa kế, đồng thời bỏ sót việc xác minh người có thể thuộc hàng thừa kế ở nước ngoài, cũng như chưa làm rõ hàng thừa kế của mẹ người để lại di sản. Đây là vi phạm thủ tục tố tụng làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự. [2.3] Về nguồn gốc các thửa đất đang có tranh chấp: Nguyên đơn bà Ngô Minh T yêu cầu Tòa án xác định: 33 thửa đất có tổng diện tích 3.269,5 m² đất ở, địa chỉ tại khu H, phường H, thành phố M (nay là phường M), 02 thửa đất diện tích 302,4 m² đất ở tại khu F, phường K (nay là phường M) và 02 thửa đất số 177, 178 diện tích 135,0 m² đất ở, địa chỉ số E T, khu D, phường K (nay là phường M), trên đó năm 1994 vợ chồng ông Nguyễn Tiến P1 và bà Ngô Minh T xây dựng 01 ngôi nhà 03 tầng 01 tum, đều là tài sản chung của vợ chồng do được hình thành trong thời kỳ hôn nhân. Bà T đề nghị Tòa án xác định ½ giá trị khối tài sản là phần tài sản của bà trong tài sản chung vợ chồng, còn ½ giá trị là phần tài sản của ông P1, được đưa vào khối di sản thừa kế để chia theo quy định của pháp luật. Hội đồng xét xử phúc thẩm xét thấy, các tài sản nêu trên đều được nhận chuyển nhượng, tạo lập trong thời kỳ hôn nhân hợp pháp giữa ông P1 và bà T; hồ sơ vụ án chưa có tài liệu, chứng cứ nào thể hiện các tài sản này thuộc trường hợp được tặng cho riêng, thừa kế riêng hoặc hình thành hoàn toàn từ tài sản riêng của ông P1. Theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình, tài sản được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung của vợ chồng, do đó phần quyền của ông P1 trong khối tài sản chung mới là di sản thừa kế, cần được xác định và đưa vào phạm vi giải quyết của vụ án. Toà án cấp sơ thẩm xác định tài sản chung và di sản thừa kế ông P1 với bà T là: 02 thửa đất, diện tích 302,4 m2 đất ở, địa chỉ: khu F, phường K, thành phố M (nay là khu F, phường M), tỉnh Quảng Ninh, giá trị 1.451.520.000 đồng, và 02 thửa đất số 177,178, diện tích 135,0m2 đất ở, địa chỉ: số E T, khu D, phường K, thành phố M (nay là số E T, khu D, phường M), tỉnh Quảng Ninh, năm 1994 ông P1, bà T xây dựng 01 ngôi nhà 03 tầng 01 tum trên 02 thửa đất giá trị 1.296.000.000 đồng là có căn cứ. Tuy nhiên đối với 33 thửa đất tại khu Khí tượng cũ, Tòa án cấp sơ thẩm chưa tiến hành xác minh đầy đủ tại cơ quan quản lý đất đai về tình trạng pháp lý hiện tại của từng thửa đất; chưa làm rõ có hay không việc thu hồi, hủy Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với từng thửa (nếu có thì căn cứ, phạm vi, thời điểm và hậu quả pháp lý); chưa đối chiếu, làm rõ các tài liệu phản ánh sai phạm trong quá trình lập hồ sơ cấp đất, chuyển nhượng và hậu quả pháp lý của các sai phạm đó để xác định phần quyền hợp pháp (nếu còn) của ông P1 tại thời 17 điểm mở thừa kế. Tòa án cấp sơ thẩm cho rằng chưa có cơ sở xác định tính hợp pháp của quyền sử dụng đất đối với 33 thửa đất ở khu khí tượng là chưa đảm bảo quyền lợi của các đương sự. Ngoài ra, phần quyết định của bản án không thể hiện chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của bà T về việc chia di sản thừa kế của ông P1 trong 33 thửa đất tại địa chỉ thôn C, phường H, thành phố M (nay là khu H, phường M, tỉnh Quảng Ninh) là chưa giải quyết đầy đủ yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, vi phạm Điều 5 và điểm c khoản 2 Điều 266 Bộ luật Tố tụng dân sự, ảnh hưởng đến quyền lợi của các đương sự.

Do đó, Hội đồng xét xử phúc thẩm xét thấy Tòa án cấp sơ thẩm đã có vi phạm thủ tục tố tụng trong việc xác định hàng thừa kế, phạm vi di sản chia thừa kế, thu thập và đánh giá chứng cứ. Những vi phạm này không thể khắc phục tại cấp phúc thẩm. Quá trình giải quyết vụ án, trước phiên họp xem xét việc giao nộp tiếp cận công khai chứng cứ, bị đơn anh Nguyễn Tiến Đ nộp đơn yêu cầu ngày 13/7/2023 trong đó yêu cầu cụ thể các nội dung:

1. Tuyên vô hiệu các hợp đồng sau đây do vi phạm điều cấm của pháp luật: Hợp đồng thuê kho ngày 01/6/2019 giữa Công ty TNHH L6 với ông Nguyễn Văn S; Hợp đồng thuê nhà ngày 28/04/2020 giữa bà Nguyễn Thị L1 với bà Nguyễn Kiều T11; Hợp đồng thuê nhà ngày 01/9/2020 giữa Công ty TNHH L6 với bà Vũ Thị N1.

2. Tuyên buộc Công ty TNHH L6, bà Nguyễn Thị L1, ông Nguyễn Văn S, bà Nguyễn Kiều T11, bà Vũ Thị N1 phải thanh toán khoản tiền thuê kho, thuê nhà phát sinh từ thời điểm thuê cho đến khi mở phiên toà sơ thẩm cho các đồng thừa kế.

3. Tuyên buộc ông Nguyễn Văn S, bà Nguyễn Kiều T11, bà Vũ Thị N1 phải di dời tài sản thuộc quyền sở hữu của mình trên nhà đất thuê để hoàn trả lại tài sản cho các đồng thừa kế.

4. T12 buộc ông Bùi Văn B1 và bà Vũ Thùy D1; Công ty Cổ phần N4 và ông Nguyễn Văn T13 phải thanh toán tiền thuê cho các đồng thừa kế theo đúng thoả thuận tại hợp đồng thuê đã ký. Tuy nhiên toà án cấp sơ thẩm không xem xét đơn yêu cầu của anh Đ, không có văn bản yêu cầu sửa đổi bổ sung đơn yêu cầu hay trả lại đơn cho người yêu cầu. Xét yêu cầu của anh Đ là có căn cứ thụ lý giải quyết vì: Theo quy định tại khoản 1 Điều 581 BLDS thì người được lợi về tài sản mà không có căn cứ pháp luật và không ngay tình thì phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức thu được từ thời điểm được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật. Đến thời điểm hiện tại 33 thửa đất trên vẫn do các đồng thừa kế của ông P1 quản lý, khai thác; các Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của 33 thửa đất đó hiện vẫn do những người này quản lý, chưa chuyển nhượng cho ai.

Vì vậy, yêu cầu của anh Đ là có căn cứ xem xét để thụ lý giải quyết.

Do đó, việc Toà án không thụ lý, giải quyết yêu cầu của anh Đ là vi phạm khoản 5 Điều 72 BLTTDS và khoản 1 Điều 581 BLDS, chưa đảm bảo quyền lợi cho các đương sự. 18 Quá trình giải quyết vụ án bà T rút một phần yêu cầu khởi kiện đối với các thửa đất tại ấp N, thị trấn P, huyện T, tỉnh Sóc Trăng (nay là ấp N, xã P, thành phố Cần Thơ) đã được UBND huyện T và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh S cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên bà Ngô Minh T. Hội đồng xét xử xét thấy, mặc dù nguyên đơn bà Ngô Minh T đã rút yêu cầu khởi kiện đối với việc chia tài sản chung, chia di sản thừa kế liên quan đến các thửa đất trên và Tòa án cấp sơ thẩm đã quyết định đình chỉ giải quyết đối với phần yêu cầu này, tuy nhiên trong vụ án tranh chấp chia di sản thừa kế, phạm vi di sản không chỉ phụ thuộc vào ý chí riêng của nguyên đơn, mà còn liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả những người thừa kế. Bị đơn anh Nguyễn Tiến Đ là người thuộc hàng thừa kế của ông Nguyễn Tiến P1, có quyền yêu cầu Tòa án xác định phạm vi di sản thừa kế, trong đó bao gồm cả việc xem xét các tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng của người để lại di sản tại thời điểm mở thừa kế, không phụ thuộc vào việc tài sản hiện đang đứng tên ai hoặc việc một đồng thừa kế khác rút yêu cầu.

Do đó, khi anh Đ có ý kiến, yêu cầu rõ ràng đề nghị Tòa án xem xét các thửa đất tại Sóc Trăng là di sản thừa kế, thì Tòa án phải có trách nhiệm xem xét yêu cầu này trong cùng vụ án. Tòa án cấp sơ thẩm không làm rõ yêu cầu của anh Nguyễn Tiến Đ theo đúng hình thức tố tụng, không xem xét bản chất tranh chấp về phạm vi di sản thừa kế, và đình chỉ giải quyết đối với các thửa đất tại Sóc Trăng, đồng thời hướng các đương sự khởi kiện bằng vụ án khác, là chưa bảo đảm giải quyết vụ án một cách toàn diện, triệt để, dẫn đến nguy cơ phải giải quyết nhiều vụ án khác nhau về cùng một khối di sản, không phù hợp với nguyên tắc giải quyết tranh chấp về thừa kế. Ngoài ra bản án sơ thẩm còn có những vi phạm về nội dung tuyên án, quyết định về án phí và chi phí tố tụng như nội dung kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân khu vực 6- Quảng Ninh.

Từ những phân tích nêu trên, Hội đồng xét xử xét thấy Tòa án cấp sơ thẩm đã có nhiều vi phạm về tố tụng và nội dung, chưa đủ chứng cứ trong việc xác định đầy đủ hàng thừa kế, xác định phạm vi và nguồn gốc di sản, cũng như việc thu thập, đánh giá chứng cứ. Những vi phạm này không thể khắc phục tại cấp phúc thẩm, do đó cần chấp nhận kháng cáo của bà Ngô Minh T, anh Nguyễn Tiến Đ và chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát nhân dân khu vực 6 - Quảng Ninh; hủy toàn bộ bản án dân sự sơ thẩm số 06/2025/DS-ST ngày 11/9/2025 để giao hồ sơ cho Tòa án cấp sơ thẩm giải quyết lại theo đúng quy định pháp luật. Các nội dung khác của vụ án được xem xét, giải quyết khi cấp sơ thẩm giải quyết lại vụ án theo quy định của pháp luật.

[2] Về án phí: 19 Bà Ngô Minh T và anh Nguyễn Tiến Đ không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm. Số tiền tạm ứng án phí sơ thẩm của đương sự đã nộp tạm giữ để tiếp tục giải quyết vụ án.