Bản án 126/2026/DS-PTTranh chấp quyền sử dụng đất

Sau khi nghiên cứu các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án đã được thẩm tra tại phiên tòa, căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa; sau khi nghe đại diện Viện kiểm sát phát biểu quan điểm, Hội đồng xét xử nhận định:

[1]. Về tố tụng: Người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của nguyên đơn là ông Nguyễn Văn G kháng cáo hợp lệ nên được xem xét theo trình tự phúc thẩm. Về sự vắng mặt của người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của nguyên đơn là bà Nguyễn Thị S, bị đơn ông Trần Văn T và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: bà Dương Thị D, bà Lê Thị G2 và người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của ông Ngô Văn T2 và bà Nguyễn Thị T1, những người này đều đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai nhưng vắng mặt; đối với người đại diện theo uỷ quyền của UBND xã T là ông Lương Văn Q đã có đơn xin xét xử vắng mặt. HĐXX căn cứ Điều 296 Bộ luật tố tụng dân sự, tiến hành xét xử vắng mặt những người nêu trên.

[2]. Về nội dung: Nguyên đơn cụ Nguyễn Văn N khi còn sống khởi kiện đối với ông L và ông T. Năm 2013, cụ N chết. Nay ông Nguyễn Văn G là một trong những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cụ N tiếp tục giữ nguyên yêu cầu khởi kiện yêu cầu bị đơn ông Nguyễn Văn L và ông Trần Văn T phải tháo dỡ toàn bộ các công trình xây dựng để trả lại quyền sử dụng 180m2 đất tại thửa 370, TBĐ 6-III mà gia đình cụ N đã được cấp GCNQSD năm 1994 với lý do: năm 1998, cụ N có đổi cho bà T1 thửa đất 370 và thửa 369 để lấy thửa đất 385 của gia đình bà T1, sau đó đến năm 2010 đã thoả thuận trả lại cho nhau nhưng cụ N phát hiện ra phần đất thuộc thửa 370 đang do gia đình ông L và ông T sử dụng. Bị đơn ông L và ông T không nhất trí yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, đều yêu cầu phản tố đề nghị công nhận quyền sử dụng phần đất mà mỗi gia đình 10 đang sử dụng, trong đó ông L đề nghị công nhận diện tích còn lại sau khi bán một phần cho ông T; ông T đề nghị công nhận diện tích 68m2.

[3]. Xét kháng cáo của ông Nguyễn Văn G về việc đề nghị chấp nhận yêu cầu khởi kiện đòi quyền sử dụng đất đối với ông L và ông T, Hội đồng xét xử thấy: Cụ Nguyễn Văn N được UBND huyện P cấp GCNQSD đất ngày 14/5/1994 tổng diện tích là 8.264m2, trong đó có thửa 370, tờ bản đồ số 6 - III, diện tích 180m2, loại đất canh tác.

Tuy nhiên, theo xác định của UBND xã T, trên bản đồ địa chính năm 1992 và thực tế trên bản đồ 49 (6 - III) chỉ có thửa 370, diện tích 347m2, loại đất “T” và thửa 370a diện tích 180 m2 loại đất ghi là mạ. Thực tế hiện nay thửa 370 do hộ bà Dương Thị D (ông L) sử dụng; thửa 370a hộ ông T đang sử dụng; không có thửa 370 diện tích 180m2 theo Giấy chứng nhận QSD đất của gia đình ông N. Quá trình giải quyết vụ án, khi cụ N còn sống, đơn khởi kiện và lời khai của cụ xác định năm 1998, giữa gia đình cụ và gia đình bà T1 có việc đổi đất nhưng đến năm 2010 hai bên đã đổi trả lại cho nhau nhưng do gia đình bà T1 trả thiếu diện tích 180m2, cụ phát hiện thấy ông L và ông T đang sử dụng phần diện tích đất này nên cụ khởi kiện yêu cầu hai ông L và ông T trả lại đất. Bà T1 khi còn sống xác định có việc đổi đất nhưng là đổi từ năm 1988 và có sự tham gia của ông L đổi ruộng cùng bà và cụ N. Ngay sau khi đổi, ông L đã xây tường bao quanh thửa đất đã đổi. Vấn đề mấu chốt là các bên không thống nhất được mốc thời gian đổi cho nhau. Nguyên đơn cho rằng đổi năm 1998 nhưng bị đơn và những người liên quan, người làm chứng cho rằng đổi từ năm 1988. Trên thực tế, gia đình ông L đã sử dụng đất ổn định và còn bán một phần cho ông T. Gia đình ông T cũng đã cho con gái là chị H2 sử dụng từ năm 1995. Ông G (con cụ N) thừa nhận gia đình ông L và ông T có sử dụng đất mà gia đình cụ N không phản đối nhưng mốc thời gian hai gia đình này sử dụng không phải từ năm 1988 hoặc 1995.

Tuy nhiên, ông G không đưa ra được căn cứ chứng minh về mốc thời gian cụ thể mà gia đình ông L và ông T sử dụng xây dựng các công trình trên đất là từ khi nào. Toà án cấp sơ thẩm khi giải quyết sơ thẩm lần thứ hai đã xác minh tại địa phương để làm rõ thời điểm gia đình các bị đơn sử dụng đất nhưng không xác định được. Người làm chứng là bà H4 - hàng xóm của ông L và ông T xác định năm 1998 khi bà đến ở thì đã thấy gia đình ông T xây tường bao từ trước. Nguyên đơn xuất trình bản photo Giấy trả trao đổi đất canh tác ghi ngày 15/7/2010 có nội dung hai gia đình (ông N và bà T1) thoả thuận đổi trả cho nhau các thửa ruộng theo diện tích cũ.

Tuy nhiên, giấy này không thể hiện số thửa, số tờ bản đồ và diện tích bao nhiêu và cũng chỉ là bản photo, ông G1 là con bà T1 xác định không biết việc này nên tài liệu này không đủ giá trị pháp lý làm căn cứ chứng minh việc đổi trả đất. Nguyên đơn cho rằng không có việc đổi tay ba nhưng nguyên đơn không giải thích được lý do vì sao thực tế gia đình ông L và ông T sử dụng đất mà gia đình 11 nguyên đơn không có ý kiến gì. Lời khai của ông G trong quá trình giải quyết vụ án cho rằng ông không có nghĩa vụ phải biết đất của gia đình mình do ai đang sử dụng là không có căn cứ, vì khi cụ N còn sống thì bản thân ông là người đại diện theo uỷ quyền, khi cụ N chết thì ông là người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cụ N nên ông có nghĩa vụ chứng minh để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp mà ông cho rằng gia đình mình bị xâm phạm. Trong trường hợp này, ông G không chứng minh được quyền sử dụng thực tế, cũng không chứng minh được việc đã đổi trả lại đất. Mặt khác, tại phiên toà phúc thẩm, những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng (đều là con đẻ) của cụ N là ông B, bà V1, bà H, bà C, bà N1 đều có mặt và xác định việc cụ N khởi kiện là không đúng với ý chí của cụ khi còn sống, cụ khởi kiện là do áp lực từ ông G nên cụ để mặc cho ông G theo kiện. Các con của cụ N đều khẳng định: Mặc dù có việc đổi đất nhưng là đổi từ năm 1988 và khi cụ N còn sống, cụ N xác định đã đổi xong, cụ không có ý định đòi nữa vì gia đình ông L, ông T đã ở ổn định và sử dụng đất từ nhiều năm nay. Sau khi cụ N chết, các con của cụ không đồng ý với việc ông G tiếp tục khởi kiện. Nay, ông B, bà V1, bà H, bà C, bà N1 đề nghị Toà án chấm dứt vụ kiện để cho gia đình ông L, ông T tiếp tục sử dụng đất theo đúng thoả thuận đã đổi trước đây. Với những căn cứ trên, thấy rằng, việc ông G kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cụ N giữ nguyên yêu cầu khởi kiện đòi ông L và ông T trả lại đất tại thửa 370 là không có căn cứ. Toà án cấp sơ thẩm không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn và chấp nhận yêu cầu phản tố của bị đơn là có cơ sở. Do vậy, không có căn cứ chấp nhận yêu cầu kháng cáo của ông G, giữ nguyên bản án sơ thẩm.

[4].

Tuy nhiên, Toà án cấp sơ thẩm có những sai sót, vi phạm cần nghiêm túc rút kinh nghiệm. Cụ thể như sau: 4.1. Quá trình thụ lý lại vụ án năm 2021, Toà án chỉ triệu tập ông G mà không triệu tập đối với những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của nguyên đơn gồm ông B, bà S, bà V1, bà H, bà C, bà N1 để xem xét ý chí của họ có tiếp tục yêu cầu khởi kiện theo đơn của cụ N nữa hay không. Toà án vẫn sử dụng biên bản thoả thuận từ năm 2017 về việc gia đình thống nhất cử ông G tham gia tố tụng với tư cách đại diện theo uỷ quyền của cụ N2 (vợ cụ N) và các con của cụ N để xác định ông G là người đại diện theo uỷ quyền tại thời điểm thụ lý lại trong khi cụ N2 cũng đã chết sau thời điểm lập biên bản thoả thuận nêu trên và năm 2019, bà V1, bà H, bà N1, bà C đều có văn bản đề nghị Toà án không triệu tập và xác định việc đổi đất của cụ N đã xong, cụ N khi còn sống không muốn kiện ai, việc khởi kiện là do ông G tạo áp lực nên cụ N đành buông xuôi cho ông G theo kiện (BL 617, 623, 628, 630); bản thân bà H, bà V1, bà N1 đều không muốn tham gia giải quyết nữa. Việc xác định ông G vẫn là người đại diện theo uỷ quyền trong trường hợp này mà không triệu tập, không xem xét ý kiến của những người còn lại là không đúng.

Tuy nhiên, tại phiên toà phúc thẩm, ông B,bà V1, bà H, bà N1, bà C đều xác định do các ông bà muốn chấm dứt vụ án, không có yêu cầu, đòi hỏi gì, không đồng ý việc ông G tiếp tục theo kiện; mặt khác, xét thấy về mặt nội dung, bản án sơ thẩm không chấp nhận yêu cầu của ông G nên vi phạm trên đây không làm thay đổi bản chất của vụ án nên không cần thiết phải huỷ án. 12 4.2. Tương tự với những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của bà T1 và ông T2, Toà án cũng không triệu tập những người trước đây đã uỷ quyền cho ông Ngô Văn G1.

Tuy nhiên, quá trình giải quyết vụ án, bà T1 khi còn sống không có yêu cầu đòi lại ruộng, chỉ yêu cầu bồi thường khoản tiền 11 triệu đồng do không canh tác được thửa đất mà cụ N đổi cho bà. Sau khi bà T1 chết, các con của bà không có yêu cầu gì, chỉ đề nghị Toà án giải quyết theo quy định của pháp luật về số tiền tạm ứng án phí mà bà T1 đã nộp khi còn sống nên lẽ ra Toà án cấp sơ thẩm phải triệu tập và làm rõ nếu những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của bà T1 không có yêu cầu thì có rút đơn yêu cầu độc lập của bà T1 hay không, nếu rút yêu cầu thì Toà án đình chỉ yêu cầu độc lập, nếu không rút yêu cầu mà Toà án xác định không có căn cứ chấp nhận thì phải tuyên không chấp nhận yêu cầu độc lập của những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của bà T1 mới chính xác. Toà án tuyên không chấp nhận yêu cầu độc lập của bà T1 trong khi bà T1 đã chết là không đúng.

Tuy nhiên, xem xét về mặt nội dung, HĐXX thấy yêu cầu của bà T1 khi còn sống không có cơ sở chấp nhận nên Toà án cấp sơ thẩm không chấp nhận là đúng. Vi phạm, sai sót của Toà án cấp sơ thẩm về nội dung này cũng không làm thay đổi bản chất của vụ án nên cũng không cần thiết phải huỷ án. 4.3. Tại bút lục 820a có ghi quyết định thay đổi thư ký vụ án hình sự, xét thấy đây là sai sót về mặt tiêu đề, còn về nội dung của quyết định vẫn ghi đúng vụ án này nên không phải là vi phạm nghiêm trọng đến mức phải huỷ án. Toà sơ thẩm cần rút kinh nghiệm về lỗi cẩu thả này. 4.4. Bản án nhận định áp dụng án lệ số 15/2017/AL về công nhận thỏa thuận miệng của các đương sự trong việc chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp. Tình huống án lệ: Các đương sự tự nguyện thỏa thuận miệng với nhau về việc chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp trước ngày 15-10-1993 (ngày Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực thi hành); đã đăng ký, kê khai diện tích đất đã đổi và được ghi nhận tại sổ địa chính; đã trực tiếp canh tác, sử dụng ổn định, liên tục, lâu dài.

Tuy nhiên, bản án lại nhận định: việc đổi đất có lập thành văn bản, xác nhận của lãnh đạo hợp tác xã. Nhận định như vậy là không logic với nhận định khi áp dụng án lệ. 4.5. Về nghĩa vụ án phí sơ thẩm: Bản án xác định miễn án phí cho cụ N và bà T1 do là người cao tuổi nên hoàn trả tiền tạm ứng án phí cho ông G (là con ông N) và ông G1 (là con bà T1) là không chính xác. Ông G và ông G1 chỉ là một trong những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng nên chỉ là người đại diện nhận lại số tiền này, bản chất số tiền này cần được trả lại cho tất cả những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cụ N và bà T1.

Tuy nhiên, do số tiền không lớn (200.000đ) và những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cụ N và bà T1 không có thắc mắc gì nên HĐXX thấy không cần thiết phải sửa án nội dung này. Toà sơ thẩm cần rút kinh nghiệm.

[5]. Về án phí phúc thẩm: Kháng cáo của ông G không được chấp nhận nên ông G phải chịu án phí dân sự phúc thẩm.

Tuy nhiên, ông G là người cao tuổi và có đơn xin miễn án phí nên HĐXX căn cứ Điều 12 Nghị Quyết 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về mức 13 thu, miễn, giảm, thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa án, miễn án phí dân sự phúc thẩm cho ông G.

[6]. Xét ý kiến của Luật sư bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của ông G về một số vi phạm của Toà án cấp sơ thẩm gồm: không triệu tập những người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của nguyên đơn, bút lục 820a phản ánh không đúng với vụ án này là có căn cứ.

Tuy nhiên, như đã phân tích ở trên, do những vi phạm này không làm thay đổi bản chất của vụ án nên đề nghị của Luật sư về việc huỷ án sơ thẩm là không cần thiết.

[7]. Xét đề nghị của đại diện VKS về việc giữ nguyên bản án sơ thẩm là có cơ sở.