Bản án 170/2026/DS-PTTranh chấp quyền sử dụng đất

[1] Về tố tụng: [1.1] Đơn kháng cáo của Nguyên đơn trong thời hạn luật định, hợp lệ. Theo quy định tại khoản 1 Điều 273 của Bộ luật Tố tụng dân sự, được chấp nhận để xem xét theo trình tự phúc thẩm. [1.2] Nguyên đơn ông Hà Văn Q khởi kiện yêu cầu trả lại toàn bộ diện tích lấn chiếm của thửa đất số 577 tại xóm T, xã C, tỉnh Phú Thọ. Tòa án nhân dân khu vực 14 - Phú Thọ đã xác định quan hệ pháp luật là Tranh chấp quyền sử dụng đất để thụ lý và giải quyết vụ án theo đúng thẩm quyền, được quy định tại khoản 9 Điều 26, điểm a khoản 1 Điều 35, điểm c khoản 1 Điều 39 của Bộ Luật Tố tụng dân sự. [1.3] Về phạm vi khởi kiện: Theo đơn khởi kiện, ông Q kiện ông T trả lại toàn bộ thửa đất 577. Sau khi tiến hành đo đạc, ngoài hộ ông T đang sử dụng diện tích tranh chấp còn có các hộ: anh T4, bà T5, bà H1 sử dụng. Tại buổi tiếp cận công khai chứng cứ và hòa giải ngày 25/9/2025, ông Q đã yêu cầu ông T, bà T5, bà H1 và anh T4 phải trả lại diện tích đã lấn chiếm tại thửa đất số 577. Tại cấp phúc thẩm, đại diện của Nguyên đơn vẫn giữ nguyên quan điểm là kiện ông T, bà T5, bà H1 và anh T4. Theo quy định tại Điều 210 Bộ luật Tố tụng dân sự, đáng lẽ Thẩm phán phải xem xét giải quyết các yêu cầu và phạm vi khởi kiện, việc sửa đổi bổ sung yêu cầu nhưng Tòa án cấp sơ thẩm đã không xem xét vấn đề trên mà ra Quyết định đưa vụ án ra xét xử là thiếu sót, dẫn đến việc giải quyết vụ án không triệt để. [1.4] Về xem xét thẩm định tại chỗ: Theo hồ sơ vụ án, ngày 07/8/2025, Tòa án cấp sơ thẩm có tiến hành xem xét thẩm định tại chỗ lần 2 nhưng trong hồ sơ không có Quyết định xem xét thẩm định tại chỗ bổ sung; không thể hiện việc đã tống đạt văn bản tố tụng liên quan đến xem xét thẩm định tại chỗ; Biên bản xem xét thẩm định tại chỗ chỉ thể hiện có sự tham gia của ông Q, ông T, anh T4, bà T5, bà H1 và đại diện Tòa án ký biên bản; không có Ủy ban nhân dân xã tham gia với tư cách là Người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan hoặc tham gia với tư cách là cơ quan nơi có tài sản cần thẩm định. Tại phiên tòa phúc thẩm, ông T, ông Q và anh T4 đều xác nhận không có đại diện Ủy ban nhân dân xã C tham dự. Như vậy, việc xem xét thẩm định tại chỗ thửa đất tranh chấp do Tòa án cấp sơ thẩm tiến hành ngày 07/8/2025 đã vi phạm quy định tại Điều 101 Bộ luật Tố tụng dân sự. [1.5] Tư cách tham gia tố tụng: Quá trình giải quyết tại cấp phúc thẩm, Ủy ban nhân dân xã C cung cấp Biểu tổng hợp Giao đất, giao rừng và khoán rừng năm 1995, theo đó diện tích tranh chấp ghi tên Xa Văn H5. Qua xác minh, ông 8 H5 đã chết năm 2009, ông H5 có vợ là bà Lò Thị H2 và các con là anh Xa Văn T7, chị Xa Thị H3 và chị Xa Thị H4.

Do đó, cần phải đưa bà Lò Thị H2, anh Xa Văn T7, chị Xa Thị H3 và chị Xa Thị H4 vào tham gia tố tụng với tư cách là Người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ án để thực hiện quyền và nghĩa vụ theo quy định tại Điều 73 Bộ luật Tố tụng dân sự. [1.6] Tại phiên tòa phúc thẩm, ông Q, ông Q1, ông T, Trợ giúp viên Thưởng, ông T2, anh T4, bà T3, anh D, anh K, bà Đ, chị N1, anh M, anh T7 có mặt. Những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan khác vắng mặt nhưng đã được triệu tập hợp lệ hoặc có đơn xin xét xử vắng mặt. Căn cứ Điều 296 Bộ luật Tố tụng dân sự, Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ vẫn tiến hành xét xử vụ án.

[2] Về nội dung Ông Hà Văn Q căn cứ vào Giấy CNQSD đất số BL541392 do Ủy ban nhân dân huyện Đ, tỉnh Hòa Bình cũ cấp ngày 10/10/2013 mang tên hộ ông Hà Văn Q và bà Lò Thị Đ để khởi kiện yêu cầu ông Xa Văn T và các hộ khác (anh T4, bà H1 và bà T5) phải trả lại toàn bộ diện tích lấn chiếm tại thửa 577 tại xóm T, xã C, tỉnh Phú Thọ. Tòa án cấp sơ thẩm không chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của ông Q đồng thời Hủy Giấy CNQSD đất cấp cho hộ ông Q. Ông Q không nhất trí nên kháng cáo đề nghị Tòa án cấp phúc thẩm Hủy toàn bộ Bản án dân sự sơ thẩm để xét xử lại đồng thời công nhận hộ gia đình ông Q là người có quyền sử dụng hợp pháp đối với thửa đất số 577, tờ bản đồ số 01, diện tích 96.879 m2 tại xóm T, xã C, tỉnh Phú Thọ và buộc ông Xa Văn T, bà Lò Thị T8, anh Xa Văn T4, bà Lò Thị H1 phải thu dọn tài sản, trả lại toàn bộ diện tích đất đang chiếm giữ trái pháp luật. Hội đồng xét xử xét thấy: Tài liệu được lưu giữ tại Ủy ban nhân dân xã C thì thửa đất đang tranh chấp, trước đây theo Biểu tổng hợp Giao đất, giao rừng và khoán rừng năm 1995 thể hiện tên người sử dụng đất là ông Xa Văn H5, tên thửa là khoảnh 16, lô 71, diện tích 10,4. Theo dự án 672, thì thửa đất tranh chấp có tên thửa là thửa đất số 577, tờ bản đồ số 01, diện tích 96.879 m2 (đất rừng sản xuất) tại xóm T, xã C, tỉnh Phú Thọ, tên người sử dụng là ông Hà Văn Q. Ngày 10/10/2013, được Ủy ban nhân dân huyện Đ, tỉnh Hòa Bình cũ cấp Giấy CNQSD đất mang tên hộ ông Hà Văn Q, bà Lò Thị Đ . Tiến hành xác minh tại cấp phúc thẩm, ông Xa Văn H5 đã chết. Bà Lò Thị H2 (vợ ông H5) có ý kiến trước đây gia đình được giao nhưng không sử dụng thửa đất tranh chấp do ở xa nên đã xin với xã ở thửa đất khác, thửa đất xin xã đã được cấp Giấy CNQSD đất nên không có ý kiến gì về thửa đất tranh chấp. Và các con của ông H5 là anh Xa Văn T7, chị Xa Thị H3 và chị Xa Thị H4 đều có ý kiến không đòi hỏi quyền lợi đối với thửa đất tranh chấp. Theo nguyên cán bộ 9 địa chính là ông Xa Văn P, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã T cũ ông Hà Văn T2 đều khẳng định thửa đất tranh chấp là đất của Cộng đồng xóm T, sau đó cho ông T thuê thời điểm năm 2008, việc thuê này chỉ là thủ tục để cho ông T làm cơ sở vay vốn Ngân hàng. Như vậy, nguồn gốc đất trước thời điểm năm 2007 chưa được làm rõ là đất thuộc của ai (cá nhân hay của Cộng đồng xóm T9) trong trường hợp gia đình ông H5 không sử dụng, trong khi ông Q khai có sử dụng một thời gian từ năm 1998 đến năm 2001, từ 2006 - 2007 thì trồng lúa nương (Bút lục 97), sau đó thì cho ông T mượn. Tại phiên tòa phúc thẩm, ông Q khai bắt đầu sử dụng từ năm 1992. Ngày 13/4/2007, ông Hà Văn Q có đơn xin giao đất Lâm nghiệp đối với 03 thửa: 451, 553, 577, diện tích của ba thửa này nằm gần nhau, trong đó có thửa 577 là thửa đang tranh chấp, đã được chính quyền xã xác nhận, đã được Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện xác nhận hồ sơ đầy đủ, đạt yêu cầu.

Tuy nhiên, đến ngày 10/10/2013, Ủy ban nhân dân huyện M cấp Giấy CNQSD đất cho ông Q. Theo như ông Q trình bày, trong thời gian chờ nhận Giấy CNQSD đất, gia đình ông đã canh tác trên ba thửa đất số 451, 553, 577, cụ thể là liên kết liên doanh trồng rừng với Công ty L3, thời điểm đó có em rể là ông Xa Văn T từ miền N về không có đất nên ông Q mời ông T về canh tác cùng làm dự án. Nhưng để chia lợi nhuận được đảm bảo giữa Công ty và gia đình ông, ông T nên ông có giao cho ông T sử dụng diện tích thửa 577. Đến năm 2016 thực hiện xong dự án xong, ông Q vẫn cho ông T mượn từ đó cho đến khi xảy ra tranh chấp. Quá trình ông T sử dụng, bị các hộ lấn chiếm thì có thêm ông Xa Văn L1 sử dụng năm 2012, bà Lò Thị H1 và Lò Thị T5 sử dụng canh tác năm 2020. Sự việc được Ủy ban nhân dân xã H nhưng Ủy ban cho rằng đất của ông Q nên không giải quyết cho ông T. Ông T khẳng định mình sử dụng thửa đất tranh chấp này từ năm 2008, sau thời điểm ông Q có đơn xin được cấp Giấy CNQSD đất. Ông T cho rằng mình không mượn của ông Q mà thuê của Ủy ban nhân dân xã, diện tích thuê là khoảnh 29, gia đình ông sử dụng từ đó cho đến nay. Biên bản kiểm tra đất rừng ngày 25/6/2008, xác định khoảnh 29 là đất cộng đồng theo bản đồ 3 loại đất. Tuy nhiên cấp sơ thẩm chưa xác minh làm rõ khoảnh 29 này có đúng khoảnh 16, lô 71 (theo Hồ sơ 02) hay thửa 577 (theo dự án 672) không, hay là cho thuê một diện tích khác không hay phải diện tích tranh chấp. Quá trình giải quyết tại cấp sơ thẩm, xác diện tích tranh chấp ngoài hộ ông Xa Văn T sử dụng còn có hộ anh T4, bà H1 và bà T5 đang sử dụng và còn có cả diện tích đất rừng tự nhiên, cụ thể: Theo Bản trích đo ngày 23/9/2025 của 10 Chi nhánh văn phòng Đ1: thửa đất 577 - 5, anh Xa Văn T4 sử dụng diện tích là 2.600,8m2; Thửa đất 577- 4, bà Lò Thị H1 sử dụng diện tích là 1.938m2; Thửa đất 577- 3, bà Lò Thị T5 sử dụng diện tích là 2.173,7m2; Thửa đất 577- 1, ông Xa Văn T sử dụng diện tích là 72.500,7m2, thửa đất các hộ sử dụng đều là loại đất RSN (đất có rừng tự nhiên). Anh T4, bà H1 và bà T5 khai tại cấp phúc thẩm là được sử dụng một phần diện tích tranh chấp từ năm 1992. Nhưng theo Biên bản hòa giải, Biên bản phiên tòa tại cấp sơ thẩm, thì anh T4 khai sử dụng canh tác là năm 2012, trước đó là bố mẹ anh T4 cũng đã sử dụng (Bút lục 97), có lời khai của anh T4 khai không nhớ thời gian sử dụng mà chỉ biết từ xưa đã canh tác; bà T5 lúc khai sử dụng năm 1992 lúc khai sử dụng năm 2007 (Bút lục 158). Ngoài ra, còn có thửa đất 577- 2, xác định đất rừng tự nhiên, có diện tích là 1.766,5m2, tại phiên tòa phúc thẩm ông Q khai ông vẫn quản lý, sử dụng nhưng thấy rằng nội dung này chưa được Tòa án cấp sơ thẩm làm rõ ai là người sử dụng diện tích đất rừng tự nhiên. Theo đơn khởi kiện của ông Hà Văn Q khởi kiện ông T trả toàn bộ diện tích của thửa 577. Sau khi tiến hành đo đạc biết có 03 hộ khác đang sử dụng, ông Q đã có ý kiến buộc các hộ ông T, anh T4, bà H1 và bà T5 trả lại toàn bộ diện tích đất lấn chiếm tại thửa 577.

Tuy nhiên, trong suốt quá trình giải quyết vụ án, Tòa án chỉ mới xem xét đến diện tích đất tranh chấp giữa ông T và ông Q trong khi thửa đất này còn có các hộ khác sử dụng, còn có đất rừng tự nhiên chưa làm rõ là của ai. Tòa án cấp sơ thẩm mới căn cứ vào ý kiến của các hộ anh T4, bà H1, bà T5 tại buổi hòa giải, phiên tòa sơ thẩm để khẳng định các hộ khác đều canh tác ổn định, liên tục trước khi ông Q được Nhà nước giao đất để bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của ông Q là chưa đủ căn cứ, chưa đảm bảo quyền lợi cho ông Q.

[3] Từ những nhận định tại mục

[1] và mục

[2], thấy rằng Tòa án cấp sơ thẩm đã vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và việc thu thập chứng cứ chưa được thực hiện đầy đủ mà tại phiên tòa phúc thẩm không thể thực hiện bổ sung được.

Do đó, chấp nhận kháng cáo của ông Hà Văn Q, Hủy bản án dân sự sơ thẩm số: 03/2025/DS - ST ngày 25/11/2025 của Tòa án nhân dân khu vực 14 - Phú Thọ.

[4] Về chi phí tố tụng, án phí : Do bản án dân sự sơ thẩm bị hủy nên căn cứ khoản 3 Điều 148 Bộ luật Tố tụng dân sự và khoản 3 Điều 29 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 của Ủy ban thường vụ Quốc hội, án phí dân sự sơ thẩm và chi phí tố tụng tại cấp sơ thẩm được xác định khi Tòa án giải quyết lại vụ án. Ông Hà Văn Q không phải chịu án phí dân sự phúc thẩm. Vì các lẽ trên, 11